در موضوع طراحی و تصویرسازی و تدوین یک کتاب درسی نیاز به تخصص لازم بوده و طراحان تصویرساز در این عرصه می‌توانند با توجه به ویژگی‌های مخاطب خود، بهترین تصاویر را طراحی و عرضه نمایند. کتب آموزشی دوره دبستان، اهمیت ویژه‌ای در شکل‌گیری شخصیتی و رفتاری مخاطبان این دوره داشته و توسط تصویرسازی صحیح می‌توان موضوعات ملی و بومی، رفتاری را در وجود مخاطبان این کتب نهادینه کرد. با توجه به پیشرفت تکنولوژی و رسانه‌های جمعی مسلماً سواد بصری متحمل تحولات زیادی شده ارتباط بصری موفق بدون شناخت این روند تحولی میسر نیست. در تصویرسازی با هدف انتقال پیام و درک سریع مخاطب باید موارد ویژه‌ای به دقت مورد بررسی و تحقیق قرار گیرد. ارتباط متن و تصویر و ایجاد تخیل و خلاقیت در ذهن مخاطب باید بسیار مورد توجه قرار گیرد. در این نوع تصویرسازی باید از قدرت تخیل بسیاری استفاده کرد. تا مخاطب به راحتی مفهوم متن را در ذهن خود تصویرسازی نماید. به همین منظور ابتدا مقدمه‌ای درباره تصویرسازی ارائه شده‌است و سپس به بررسی تأثیرات سواد بصری بر فرهنگ جامعه پرداخته شده است. در فواصل بعد به ویژگی‌های تصویرسازی خلاق اشاره شده و همچنین به معرفی ویژگی‌های تصویرگری در کتاب های آموزشی پرداخته شده و در پایان نمونه‌هایی تصویری از کتاب های درسی ایران و جهان آورده شده و مورد مقایسه و تجزیه و تحلیل قرار گرفته است.نظراستاد راهنما برای چاپ درپژوهش نامه دانشگاه مناسب است تاریخ وامضا :
مناسب نیست
فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول: کلیات طرح
1-1 بیان مسئله 2
1-2 اهمیت موضوع تحقیق و دلایل انتخاب آن 3

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

1-3 هدف‌های تحقیق: 4
1-4 فرضیه‌های تحقیق: 4
1-5 چهار چوب نظری تحقیق: 4
1-6 روش تحقیق: 5
1-7 واژگان کلیدی: 5
فصل دوم: تصویر سازی چیست؟ و تاثیر سواد بصری بر فرهنگ عامه
مقدمه: 7
2-1 تاریخچه تصویر سازی در ایران: 9
2-2 نخستین تصویرگران و نویسندگان کتابهای علمی و آموزشی: 12
2-3 تعریف تصویرسازی و گونه های آن: 16
2-4 تأثیر سواد بصری بر فرهنگ: 20
2-4-1 سوادبصری: 20

2-4-2 اهمیت تصویر: 21
2-5 نقش هنرمند در ارتقای سطح سواد بصری جامعه: 21
فصل 3: خلاقیت در تصویرسازی و تصویرسازی در کتاب های آموزشی
3-1 تعریف خلاقیت: 27
3-2 ضرورت و اهمیت خلاقیت در تصویرسازی: 30
3-3 مبانی تصویر سازی و خلاقیت در عناصردیداری: 32
3-4 ارتباط و مفهوم عناصر بصری در تصویرسازی: 42
3-5 خلاقیت در کتاب‌های آموزشی و سرگرم کننده: 68
3-6 تصویر آموزشی چیست؟: 71
3-7 توجه به سن مخاطب در تصویرسازی کتاب کودک: 72
3-8 زیبایی‌شناسی در تصویر: 75
3-9 ویژگی‌های تصویر در کتاب‌های درسی کودک و نوجوان: 78
3-10 ویژگی‌های تصویرسازی برای کتاب‌های درسی: 78
3-11 تصویرسازی کتاب درسی: 79
فصل 4: نمونه‌های تصویری کتاب‌های درسی ایران و جهان
4-1 خصوصیات کتاب‌های درسی کشورهای خارجی:83
4-2 مقایسه کتابهای درسی ایران با کشور های ذکر شده:96
4-3 بررسی و نقد تصویرسازی کتاب های فارسی اول تا پنجم دبستان: 96
فصل 5: نتیجه گیری
5-1 نتیجه گیری: 105
گزارش کار عملی: 108
فهرست منابع و مأخذ: 109
چکیده انگلیسی: 112
فصل اول :
کلیات طرح
فصل اول / کلیات طرح
1-1 بیان مسئله :
امروزه، با گسترش آموزش در جهان و تخصصی شدن آموزش‌ها و رشته‌ها، و رشد و پیشرفت شاخصه‌های علم و هنر، موضوع طراحی و تصویر سازی کتاب‌های آموزشی، کاملاً تخصصی شده و پس از تدوین کتب آموزشی، این کتب برای تصویرسازی به متخصصین این فن، سپرده می‌شود.
امر آموزش از اهمیت خاصی برخوردار است و امروزه بیشتر همراه با تصویر که همان سواد بصری است می‌باشد و سرعت انتقال آموزش را سریعتر می‌کند.
با توجه به پیشرفت تکنولوژی و رسانه‌های جمعی، مسلماً سواد بصری متحمل تحولات زیادی شده و ارتباط بصری موفق بدون شناخت این روند تحولی میسر نیست. طراحی و تصویرسازی برای کتاب‌های آموزشی با توجه به مطالب فوق از اهمیت بسیاری برخوردار است و همچنین ارتباط متن و تصویر و ایجاد تخیل و خلاقیت در ذهن مخاطب باید بسیار مورد توجه قرار گیرد.
مسلماً ارتباط تصاویر آموزشی و همینطور هارمونی رنگها و ترکیب بندی می تواند در مفهوم متن بسیار موثر باشد لذا در این پژوهش با توجه به پیشرفت‌های تکنولوژی و رسانه‌ای و همینطور ارتباطات جهانی و مسلماً فرهنگ جامعه باید موارد ویژه در طراحی تصویرسازی با هدف انتقال پیام و درک سریع مخاطب مورد بررسی و تحقیق قرار گیرد. به خصوص در این تصویرسازی می‌بایست از قدرت تخیل استفاده کرد تا مخاطب به راحتی مفهوم متن را در ذهن خود تصویرسازی نماید و آن را در ذهن خود نهادینه کند.
1-2 اهمیت موضوع تحقیق و دلایل انتخاب آن :
در موضوع طراحی و تصویرسازی و تدوین یک کتاب درسی نیاز به تخصص لازم بوده و طراحان تصویرساز در این عرصه می‌توانند با توجه به ویژگی‌های مخاطب خود، بهترین تصاویر را طراحی و عرضه نمایید.
کتب آموزشی دوره دبستان، اهمیت ویژه‌ای در شکل‌گیری شخصیتی و رفتاری مخاطبان این دوره داشته و توسط تصویرسازی صحیح می‌توان موضوعات ملی و بومی، رفتاری را در وجود مخاطبان این کتب نهادینه کرد.
با توجه به پیشرفت تکنولوژی و رسانه‌های جمعی مسلماً سواد بصری متحمل تحولات زیادی شده ارتباط بصری موفق بدون شناخت این روند تحولی میسر نیست.
در تصویرسازی با هدف انتقال پیام و درک سریع مخاطب باید موارد ویژه‌ای به دقت مورد بررسی و تحقیق قرار گیرد.
ارتباط متن و تصویر و ایجاد تخیل و خلاقیت در ذهن مخاطب باید بسیار مورد توجه قرار گیرد. در این نوع تصویرسازی باید از قدرت تخیل بسیاری استفاده کرد. تا مخاطب به راحتی مفهوم متن را در ذهن خود تصویرسازی نمایید.
1-3 هدفهای تحقیق :
1- سیر تحول سواد بصری و پذیرش آن توسط مخاطب
2- ارائه تصویرسازی با توجه به نیازهای اجتماعی مخاطب یا مخاطبین
3- ارائه چگونگی تصویرسازی با هدف سرعت بخشیدن در انتقال پیام
4- ایجاد تخیل در ذهنیت مخاطب و تداوم تصویر در رابطه با متن توسط مخاطب
1-4 فرضیه های تحقیق:
1- آیا رابطه متن و تصویر با توجه به موضوع آموزشی باید دارای تعادل باشد؟
2- آیا دامنه مفهوم تصویر از مفهوم متن گسترده‌تر است؟
3- آیا تصویر می‌بایست در حیطه مفهوم متن طراحی شود؟
1-5 چهارچوب نظری تحقیق :
1- چگونگی تحول زبان بصری یا سواد بصری در جامعه
2- تکنیک و روش طراحی و تصویر سازی با توجه به تحولات سواد بصری در جامعه
3- سطح فرهنگی مخاطب و اهمیت آن در طراحی و تصویر سازی آموزشی
4- اهمیت کتاب‌های آموزشی در گسترش درک و فرهنگ مخاطب
5- ارائه ویژگی تصویرسازی با توجه به آشنایی تصویری مخاطب
6- بررسی سیر تحول تصویر‌سازی در کتاب‌های آموزشی با توجه به تحولات جامعه
7- شناخت عناصر سواد بصری یا زبان بصری مثل خط، نقطه، سطح، رنگ، و حجم و…

1-6 روش تحقیق:
کتابخانه‌ای ، مقایسه ای و تجزیه و تحلیل کارهای انجام شده موجود.
1-7 واژهای کلیدی:
سواد بصری، متن، تخیل، تصویرسازی آموزشی، جامعه و فرد، فرهنگ، ارتباطات اجتماعی

فصل دوم:
تصویرسازی چیست؟
و تأثیر سواد بصری بر فرهنگ عامه

فصل دوم / تصویرسازی چیست؟ و تأثیر تصویرسازی بر فرهنگ عامه
مقدمه:
محتوای یک کتاب آموزشی شامل تعاریف نظریات اصول حقایق و فعالیتها و یا پیامهایی است که به صورت نوشتار و یا تصویر به مخاطبان ارائه می‌شود. استفاده از تصویر برای انتقال مفاهیم آموزشی سابقه‌ای دیرینه دارد. مصریان قدیم نخستین ملتی بودند که از خط و تصویر برای انتقال پیام استفاده کردند. خطوط هیروگلیف در واقع نوعی خط تصویری بود. راهبان بودایی و آبای کلیسا نخستین مربیانی بودند که از تصویر برای بیان موضوعات تاریخی و مذهبی در کلیساها و یا معابد سود جستند. قبل از ظهور اسلام مانی از رهبران دینی ایران باستان به اهمیت نقاشی در تفهیم موضوعات دینی و اجتماعی پی برد. پستالزی از مربیان اروپا اولین بار با استفاده از تصویر در کتابهای درسی برای ایجاد انگیزه در کودکان تاکید کرد. تصویر بیان موضوعات مفاهیم توصیفات ارتباطات ارزشها کمیت و یا کیفیت اشیا و شخصیتها به صورت دو یا سه بعدی است. تصاویر ممکن است به صورت عکس نقاشی نقشه عکس- نقشه طرح جدول نمودار و کلاپ در کتابهای آموزشی آورده شوند.
هنر تصویرگری به گزینش و به کارگیری تصاویر توضیح دهنده و توصیف کننده برای بیان مفاهیم اشاره می‌کند. در تصویرگری ممکن است نقاش، عکاس، گرافیست، صفحه آرا، روانشناس، مؤلف، معلم، متخصص موضوعی و مدیر هنری در کنار یکدیگر گاه به صورت گروههای دو یا سه نفری با یکدیگر کار کنند تا بتوانند پیامی را به شکل مؤثر به مخاطب منتقل کنند. هنر تصویرگری تابع اصول و معیارهای خاصی است. آگاهی تصویرگران از این معیارها به بهبود کیفیت تصاویر آموزشی کمک می‌کند.
بیان تصویر بدون خلاقیت، ماشینی و غیر ماندگار خواهد بود. بیننده باید در تصویر هوشمندی ظرافت و نوآوری مشاهده کند. بروز خلاقیت در تصویر موجب تقویت واگرا در بیننده می‌شود. خلاقیت تصویر یعنی فقط منعکس کننده متن نباشد بلکه به خواننده اجازه دهد تا کاملاً آزادانه قدرت تخیل و خلاقیت خود را هنگام ارتباط با کلمات و تصویر به کار اندازد.تخیل بر‌انگیز بودن تصاویر می‌تواند عاملی در بروز خلاقیت و استعداد در کودکان باشد. تصاویری که جنبه‌ی انگیزشی داشته باشند می‌توانند کودک را به مشارکت فعال در جانشین کردن تصاویر یا پندارهای ذهنی تشویق کنند. تصاویر خیال انگیز نه تنها ذهن کودک را محدود نمی‌کنند بلکه به گسترش ذهن و تخیل او دامن می‌زنند.
تصاویر خیال برانگیز امکان تصور حضور کودک در موقعیت‌های گوناگون و پر از فکر و کشف و دنبال کردن پدیده ها را برای او فراهم می‌کنند. بدیهی است در به کارگیری عنصر خیال در موضوعات علمی باید دقت کرد. تعامل تصویرگر با نویسنده در این خصوص یک ضرورت است و همچنین تصاویر باید در فراگیر، انگیزه و سئوال ایجاد کنند و به گونه‌ای که ذهن او با دیدن تصاویر فعال می‌گردد و علاقه‌مندی به کشف در او بیدار می‌شود. شروع کتابهای آموزشی با توجه به نوع کتاب، همراه با تصاویر متنوع و مرتبط، در تحریک حس کنجکاوی فراگیران مؤثر است.
در تصویرگری برای کودکان ابتدا باید به طراحی نزدیک به ذهن آنان توجه کرد. سپس به ارائه تصاویر پیچیده و متنوع‌تر پرداخت. تنوع تصویر در کتاب‌های آموزشی مهم است. زیرا کتاب‌های آموزشی باید بتواند ذوق هنری را در دانش‌آموزان نقاط کشور تقویت کند. توجه به روش‌های متنوع تصویرگری برای مثال نگاه طنز آمیز به تصویر می‌تواند کودک پسندی و سرگرم کنندگی کتاب‌های آموزشی را افزایش دهد و بر بار آموزشی آن بیفزاید. استفاده از ریز نقش‌ها مانند حیوانات و تصاویر خنده‌دار و یا گلها برای رفع خستگی و تقویت ذوق هنری و تخیل در مخاطبان دوره دبستانی لازم است.
2-1 تاریخچه تصویر سازی در ایران
تصویر سازی در ایران سابقه ای دیرینه دارد، از کهن ترین تصاویر کشف شده در ایران می‌توان به تصویرسازی‌های غار میرملاس و دوشه در استان لرستان اشاره کرد؛ قدمت این تصاویر به بیش از دوازده هزار سال قبل باز می‌گردد. (شکل2-1)
ایرانیان در طی سالیان متمادی، پیش از اختراع کاغذ، پوست حیوانات، سنگ، گل و… به عنوان ابزاری اثرپذیر برای ثبت تصاویر بهره می‌گرفتند.
شکل 2-1، غار میرملاس، کوهدشت، لرستان
«اطلاع داریم که در کتب دینی مانی، نقش‌هایی بوده تا «نیوشاکان»-یعنی پیروان بی سواد- هم بتوانند از دیدن آن نقوش چیزی از اصل مطالب را به دست آوردند و از فوائد آن کتابها بهره مند شوند، و اوراقی از این آثار، امروزه در دست است. داستان نقاشی های مانی و کتاب «ارژنگ» نیز این معنی را مؤید است.» (ابراهیمی،1367، 43)
نسخه هایی از «اردای ویراف نامک» کتاب‌های اخلاقی و سرگذشت دینی زرتشتیان که به فارسی منظوم شده نیز مشاهده شده که غالب صفحه‌های آن دارای نقوش و تصاویر است.»(همان منبع)
در دوران آغازین پس از اسلام نمونه کتاب‌های مصور از جمله «کلیله و دمنه» یافت شده است. یک نسخه از تصویرسازی های این کتاب پند آموز را درشکل (2-2) مشاهده می‌نمایید. از دیگر کتاب‌های مکتوب و مصور در این زمان می‌توان به تصویرسازی‌های کتاب شاهنامه فردوسی، منافع الحیوان و سمک عیار اشاره کرد.

شکل2-2، کلیله و دمنه
در دوره قاجار وپیش از ورود صنعت چاپ به ایران، تصاویری به نام عیدی سازی رواج یافتند، که به عنوان هدیه‌ی عید به شاگردان مکتبخانه اهدا می‌گردیدند. عیدی‌سازی در ایران، اصطلاحی که به نوعی باسمه‌کاری با قالب چوبی اطلاق می‌شد سابقه این شیوه به اواخر سده‌ی هجدهم- دوازدهم هجری و شاید هم قبل‌تر می‌رسید. با ورود صنعت چاپ ماشینی، و رواج تصاویر چاپی اروپایی، تدریجاً از میان رفت. این باسمه‌ها موضوع‌های رزمی، بزمی، دینی و گاه صحنه‌های زندگی روزمره را نشان می‌دادند. برای هر نقش یا تصویر قالبی جداگانه وجود داشت؛ ولی چاپگر، بنا بر سلیقه‌ی خود، چند نقش یا تصویر را با هم تلفیق می‌کرد.» (پاکباز،1389،‌360)
اولین روزنامه ایرانی در سال (1253ه.ق) به نام «کاغذ اخبار» در زمان محمد شاه قاجار منتشر گشت. پس از چندین روزنامه‌ی مصور در همین دوران به چاپ رسید که از موفق‌ترین آن‌ها در زمینه‌ی مصورسازی می‌توان به روزنامه‌ی شرف اشاره نمود، این روزنامه با نقاشی‌های میرزا ابوترای غفاری، از رجال و شاهزادگان منتشر می‌گردید. (افشار مهاجر ، 1388 ،41 ) (شکل 2-3)
شکل2-3، روزنامه شرق، اثر میرزا
هنر تصویر‌گری قاجار در دو مرحله قابل بررسی می‌باشد. در مرحله نخست، تصویرسازان بیشتر تحت تأثیر آثار قدیمی‌تر وبیشتر در قالب نگارگری عرضه می‌شد؛ در مرحله دوم دو تن از نقاشان آن زمان، «ابوالحسن صنیع الملک» و «مزین الدوله» به اروپا سفر کرده و دستاورد‌های تازه‌ای را با خود به همراه آوردند؛ که این بار با سفر کمال الملک به اروپا موجبات تغییرات در شیوه‌ی کاری و نگارگری گشت. (دالوند،1387،22)
چاپ سنگی به دلیل ویژگی‌های خاصی که دارد بر تصویرسازی‌های برجای مانده در عهد قاجار متأثر واقع شده است.
«1-شیوه کلاسیک: در این شیوه آثاری که از روی عکس کار شده بود با روش «پوآنتی‌لیستی»1 یا «نقطه نگاری» اجرا می‌شدند. در این شیوه، دو تصویرگر کار می‌کردند؛ مصور الملک و ابوتراب غفاری.
2- شیوه عامیانه: بزرگ‌ترین نماینده این شیوه میرزا علیقلی خویی است که تصاویر ماندگاری برای کتاب معروف «عجایب المخلوقات» به تصویر کشیده است.» (همان منبع، 24 )
با افزایش روز افزون امکانات چاپی، تصاویر نشریات نیز تنوع بیشتری پیدا کردند. رنگ‌ها که تا پیش از این به صورت تفکیکی به کار می‌رفتند، پس از این با توجه به محتوا و مضمون متون، به صورت ترکیبی و تلفیقی عرضه شدند. در آن زمان روزنامه‌ی اطلاعات و کیهان از جمله نشریاتی محسوب می‌شوند که رفته رفته تنوع آثار تصویرسازی به صورت تصاعدی افزایش یافت. پس از آن تصویرسازی از محدود بودن به مطبوعات فراتر رفته و در دیگر رشته‌ها و حوزه‌های فرهنگی نیز به کار گرفته شد.« موج نو در هنر مدرن، به حوزه تصویرگری نیز راه یافت و ساختار شکنی در شیوه نشان دادن نمادهای روایی و تخیل برانگیز در کتاب‌های کودکان، به نوعی گرایش مسلط تبدیل شد؛ به گونه‌ای که در تصویرگری دهه 60 و 70، به خلق آثاری گاه بسیار هنرمندانه و تفکر برانگیز انجامید.» (اکرمی،1380-1381، 25-26 )
2-2 نخستین تصویرگران و نویسندگان کتابهای علمی و آموزشی
برخی صاحب نظران، کتاب هنر و آموزش برای نسل جوان را که «زیگموند فایرآبند»، ناشر آلمانی در سال 1580 منتشر کرد، نخستین کتاب تصویری برای کودکان به معنای امروزی آن به شمار می‌آورند. روش تدارک تصویر برای این کتاب هنری – آموزشی ، تکنیک (چوب تراش) به تصویرگری یوست امان بود. یوهام آموس کومنیوس، آموزگاری مذهبی از اهالی موراویا‌نیز نخستین تدوین کننده کتابهای تصویری بدون کلام به شمار می‌رود و موضوع کتابهایش بیشتر آموزشی است. او انسان دوست بزرگی بود که می‌خواست کودکان را به جای حفظ کردن اطلاعات دشوار، از راه گفتگو درباره ویژگی های گیاهان، ستارگان، خورشید، باد و باران و جغرافیا، با جهان آفرینش و مفاهیم دینی آشنا کند. برای دستیابی به این آرمان، کومنیوس کودکان را از محیط کلاسهای آن روزی بیرون کشید و به جهان طبیعت فرا خواند. او با بکارگیری زبان لاتین و بیانی ساده، کودکان را با مفاهیم مورد نظر آشنا ساخت.
پکومنیوس جمله‌های ساده را همراه با تصویرهایی که به روش چوب تراشی آماده شده بود، در کتاب اربیس پیکتوس (جهان به روایت تصویر) به کار گرفت و آن را در سال 1658 منتشرکرد. در مورد این که تصاویر این کتاب نیز به کومنیوس متعلق است یا نه، هنوز تردیدهایی وجود دارد؛ اما همراهی متن و تصویر در این کتاب از ویژگیهای شگفت آن بشمار می‌آید و از نظر تاثیرگذاری در تصویرگری کتابهای آموزشی –تصویری برای کودکان، از ارزش تاریخی خاصی برخوردار است.
کیت گریناوی، والترکرین، وراندولف کالدکات سه هنرمند بزرگ انگلیسی در سده نوزدهم نیز، تاثیری پایدار و ژرف بر تصویرگری کتابهای کودکان گذاشته‌اند. این سه هنرمند، بهترین و ارزشمندترین کتابهای دوره خود را در زمینه ادبیات کودکان به تصویر کشیدند. تلاش همزمان این سه هنرمند، آغازی تازه در عصر جدید تصویرگری رنگی برای کودکان بشمار می‌رود. (والترکرین) طی سالهای 1865 تا 1898 بیش از 40 کتاب برای کودکان تصویر کرد که در میان آنها کتابهای «الفبای مزرعه» و «الف ب پ مسخره» در حوزه کتابهای آموزشی است.
همین تلاش ها را «کالدکات» در نیمه دوم سده نوزدهم برای کودکان انجام داد. نشان «کالدکات» برای تصویرسازی کتابهای کودکان در انگلستان از ارزشی جهانی برخوردار است؛ همچنان که نام «گریناوی» نیز بر جایزه‌ای گذاشته شده است که هر سال به برجسته‌ترین تصویرگر انگلیسی داده می‌شود. «فردریک لوز» درباره روش تدارک تصویر این سه هنرمند برای کتابهای کودکان درسال 1980 نوشت: این سه هنرمند، زیر هیچگونه فشار عمومی قرار نگرفته بودند که از نظر اخلاقی و به واقع ارشاد کننده یا آموزش‌دهنده باشند. به این ترتیب تصویرگری کتاب، حتی با محتوای آموزشی نیز برای این هنرمندان با فرایند تدارک تصویرهای آموزشی محض همراه نیست و به پرواز تخیل فراوانی داده‌اند.
دوره فرمان‌روایی ملکه ویکتوریا بر انگلستان (1837 تا 1901) نیز دوره برجسته‌ای در گرایش به تدارک متنهای آموزشی و خانوادگی بود. (آلن راش) در سال 1989، این دوره را گونه‌ای آموزش و پرورش علمی‌، توصیف کرد، دوره‌ای که در آن نویسندگان از موضوع‌های علمی برای آموزش‌های دینی و اخلاقی کودکان بهره می‌جستند.
در کنار نویسندگان و شاعران پرتخیل و برجسته‌ای چون (الیزابت برت براونینگ، شاعرانگلیسی سده نوزدهم)، لوئیس کارول (نویسنده انگلیسی کتاب آلیس در سرزمین عجایب درسده نوزدهم)، دانیل دوفو(نویسنده رابینسون کروزوئه درسال 1719)، جاناتان سویفت (نویسنده سفرهای گالیور در سال 1726) رابرت لوئیس استیونسون (نویسنده انگلیسی کتاب جزیره گنج، کارلوکولودی (نویسنده ایتالیایی ماجراهای پینوکیو درسال 1892) و سروالتراسکات (نویسنده انگلیسی آیوانهو در سال 1820) به نویسنده خلاق وخوش فکری چون ژول ورن) برمی‌خوریم که در وضعیت انقلاب صنعتی، به ماجراهایی تخیلی با رفتارها و کنش‌های عملی پرداخته است. ژول ورن گونه‌هایی از زیر دریایی، کشتی هوای (بالون) و موشک‌های هدایت شونده را با پیش بینی‌های علمی به حرکت درآورد و کتاب‌های علمی – تخیلی پنج هفته در بالون (1863)، بیست هزار فرسنگ زیر دریا (1869)، دور دنیا در هشتاد روز (1872) و جزیره اسرارآمیز (1875) را نوشت و آثاری ماندگار در تاریخ ادبیات علمی – تخیلی به یادگار گذاشت. در کتاب دور ماه، ژول ورن حتی محاسبات ریاضی فاصله ماه تا زمین و مدت زمان رسیدن مسافرانش را به کره ماه تخمین زد و باورپذیری داستانهای تخیلی خود را افزایش داد. نبوغ ژول ورن در آن است که امروزه بسیاری از پیش‌بینی‌های علمی او به حقیقت پیوسته و توصیف جزئیات علمی – ریاضی آنها هنوز هم تازه و واقعی جلوه می‌کند.
گرایش نویسندگان و تصویرگران به طرح زندگی واقعی مردم در پایان سده نوزدهم و آغاز سده بیستم، از نوعی نگاه علمی و واقع گرایانه برخوردار است که با وجود ماجرایی و داستانی بودن کتابها، تاریخچه‌ای اجتماعی برای شناخت مردم و کودکان زمان خود فراهم آورده است. کتابهایی که در قالب روایی و ماجرایی سرشار از دانش اجتماعی و فراگیری در حوزه شناخت فرهنگ، جغرافیا، تاریخ و روابط اجتماعی انسانهاست. گوناگونی جغرافیایی و مردم شناسی در کتابهایی چون ماجراهای هاکلبری فین، با طرح ویژگی‌های زیست بومی همراه است و خواننده را به فضای واقعی قهرمانان کتاب می‌کشاند. ماجرای بنی‌آدم، نوشته «هندریک ویلم ون لون»، برنده نخستین جایزه جان نیوبری درسال 1922، یکی از نخستین کتابهای اطلاعاتی است که یادگیری شوق انگیزی در کودکان پدید می‌آورد. همین رویکرد در کتابهایی چون: ابی‌لینکلن بزرگ می‌شود (اثرکارل سندبرگ درسال 1928)، مسافرآفریقایی (سرگذشت مری کینگزلی، نوشته رونالدسیم در سال 1962)، موژ یعنی یک کتاب شمارش اعداد به زبان سواهیلی نوشته موریل فیلینگز در سال 1971و لینکلن، یک زندگینامه تصویری (اثر راسل فریدمن درسال 1987) نیز دیده می‌شود.
امروزه کتابهای مصور علمی و آموزشی در حوزه‌های گوناگون، بخش وسیعی از کتابهای کودکان و نوجوانان را در برمی‌گیرد. کتابهایی که برای مصور کردن آنها، از برجسته‌ترین تصویرگران استفاده شده است. تدارک تصویر برای کتابهای علمی (آیزاک آسیموف) که با تکنیک عکاسی و نقاشی همراه است و آثارعلمی–تخیلی (جان کریستوفر)، نویسنده تریلوژی (سه گانه ادبی) هایی همچون کوه‌های سفید، شهرطلا و سرب، و برکه آتش، کتابهای کودکان و نوجوانان را در حوزه ادبیات علمی تخیلی غنا بخشیده است. (اکرمی، جمال الدین، 1336، 386-388)
2-3 تعریف تصویر سازی و گونه های آن
در فرهنگ لغات انگلیسی و فرانسه، واژه‌ی «Illustration» معادل کلمات تصویرسازی یا تصویرگری در زبان فارسی به کار می‌رود. تصویرسازی از گرایش‌های ارتباط تصویری می‌باشد؛ و به عنوان فعالیتی کاربردی در حوزه‌ی هنرهای تجسمی محسوب می‌شود.
تصویرگری شرح روایتی با رویکردی بصری می‌باشد، که با شیو‌های گوناگون سبکی و تکنیکی، و با رعایت ویژگی‌های خاص مخاطبان، به تفسیر متن با روایت، در قالب یک رسانه‌ی ارتباطی می‌پردازد.
تصویرسازی از دیرباز تا کنون پیوسته بستری برای درک و شفاف‌سازی مفاهیم و ایده های تصویری، و انتقال صحیح پیام‌های گوناگون را فراهم ساخته است. زبان کلامی به دلیل نوشتاری بودن همواره دچار محدودیت‌هایی بوده است؛ دشواری انتقال، تفهیم و تبادل صحیح مفاهیم به مخاطبان، از مشکلات رایج در ارتباطات کلامی محسوب می‌گردد. در این مورد برای جایگزین کردن این نقیصه، بی‌شک مناسب‌ترین مکمل، ابزارهای بیان بصری می‌باشند.
در تصویرسازی عناصر دیداری بر اساس روایات و زبان نوشتاری ساماندهی می‌شوند، بنابراین تصویرگر ملزم به رعایت مضمون، متن و موضوع می‌باشد.
غالباً در تفکیک رشته‌های نقاشی و تصویرسازی اشکالاتی به وجود می‌آید، زیرا مناسبات متشابهی میان ابزارها، تکنیک‌ها و عناصر بصری در این دو حرفه یکسان می‌باشد. در تصویرسازی بر خلاف نقاشی، این کاوشات و معنویات درونی هنرمند نیست که یک اثر را به وجود می‌آورد؛ بلکه این داستان‌ها و روایات هستند که هدایت کننده، جهت دهنده و صاحب محتوا در خلق یک اثر تصویرسازی می‌باشند. با این توصیف مشخص می‌شود که تصویرسازی همواره وابسته به متن و موضوع می‌باشد.
همچنین تصویرسازی با هنرهای تزئینی، متفاوت می باشد، زیرا همانطور که اشاره شد وجه محوریت موضوع – به عنوان مهمترین ویژگی تصویرسازی- در آن دیده نمی‌شود.
تصویرسازی بر سه مهارت تکیه دارد که هر سه آنها در بسیاری از رشته‌ها قابل اجرا هستند.
-به مفهوم در آوردن ایده‌ها2 (ازچه جهان بینی برخوردار است).
-حل مشکلات خلاقانه ( چگونه این دیدگاه را انتقال می‌دهد‌).
-اختصار، انتقال دهندگی، مهارت‌های انتقال معنا.(ارلهوف، مارشال، 1388، 4)
در تاریخ کهن اولین شیوه‌های برقراری ارتباطات انسانی، بعد از زبان حرکتی زبان تصویری بوده است زیرا تصویر به دلیل خاصیت دیداری آسان‌تر درک و با سرعت بیشتر به مخاطب منتقل می‌گردد مانند کلام نیاز به ترجمه و تاویل ندارد.
با ترکیب صحیح و سازمان‌یافته‌ی حروف و تصاویر می‌توان ارتباطی بسیار نزدیک و اثر بخش با مخاطبین برقرارکرده ضمن توجه به این موضوع که تصویرگر به دلیل آنکه مفهوم کلام را از ادراکات و کاوشات ذهنی خویش به صورت بصری ترجمه و شفاف‌سازی می‌کند عهده‌دار بخش اعظم و موثری می‌باشد.
در برخی کتب مصور متن نوشتاری حذف و تصاویر صرفاً روایت کننده موضوع می‌گردند. در این مورد مخاطب بدون نیاز به خواندن متن، داستان را دنبال و کلماتی را که به صورت عناصر بصری تفسیر شده‌اند را دنبال می‌کند. این کتب نمونه‌ی بارزی از قابلیت‌های تصویر، در بازگویی و تعریف مضامین گوناگون را نشان می‌دهند.
(تصویرسازی یکی از با سابقه‌ترین شیوه‌های بیان محسوب می‌شود. دلیل آن هم در دسترس نبودن شیوه‌های دیگر و لزوم رساندن مفهوم دقیق در طراحی گرافیک است.( عفراوی ،27،1387)
در هنر تصویرسازی عوامل مهمی مانند: متن، سفارش‌دهنده، زمان، مکان، تکثیر و مخاطب، نقش به سزایی در شکل گیری نهایی اثر می‌گذارند.
تصویرسازی شاید همسایه‌ترین بخش گرافیک با طراحی و نقاشی است که در این گفتار شامل انواعی است از حیث: الف : محتوا و موضوع ب: مخاطب ج: قالب د: بسترهای بروز و نمایش (ادیبی 35،1378)
گاهی متون به تصویرگران این امکان را می‌دهند که از چهارچوب تعریف شده‌ی موضوع ، فراتر بروند و با استفاده از تخیلات، ادراکات درونی و اطلاعات خویش تصویری نوین را پردازش نمایند. تصویرگر باید همواره امکانات متن را کشف و دستمایه‌ی کار خویش قرار دهند و تصویرگر، از درون متن مفاهیم و مضمامین را برآورد و متناسب با آن حرکت می‌کند. بطور مثال در تصویرسازی به شیوه‌ی انتراعی، تصویرگر با نگاهی اجمالی به عناصر مختلف، فرمها و اشکال متنوعی را براساس داده‌های ذهنی خویش خلق می‌کند. در این شیوه عناصر بصری از جمله: خط، سطح، نقطه و … ابزارهای تصویرگر برای ترسیم موضوع و پرورش قوه‌ی تجسم مخاطب می‌باشند. درست در مقابل تصویرگری انتزاعی تصویرسازی واقعگرا قرار می‌گیرد. واقعگرایی در تصویرسازی زمانی باید به کار گرفته شود که چیزی بیشتر از داده‌های متن نمی‌تواند در تصویر اعمال گرد، برای نمونه: کتب اطلاعات عمومی، کتب علوم تجربی، ریاضی، فنی و… که بیشتر جنبه‌ی آموزشی و کاربردی دارند. در این موارد تصویرگر ملزم به ایجاد هماهنگی میان متن و تصویر می‌باشد.
مخاطب بیشترین برخورد را با آثار تصویرسازی دارد. تصویرگر باید تصویری خلق کند که همواره متناسب با سن، فرهنگ، جامعه، نژاد و… مخاطب باشد. مردم فرهنگ‌های مختلف سمبل‌های تصویری متفاوتی نیز دارند. این مشخص کننده‌ی این مطلب است که تصویرگر باید همواره با مطالعه، شناخت، ریزبینی و حساسیت نسبت به خلق یک تصویر اقدام نماید.
تصویرگر به عنوان سفارش گیرنده، با توجه به توانایی‌ها، اندوخته‌ها و نقطه نظرهای خویش، مضمون موضوع و ماهیت کلمات را به شیوه‌ای خلاقانه، استخراج و در قالب المانهای بصری با رویکردی رسانه‌ای، انتقال می‌دهد. همچنین توجه به موقعیت و شرایط جامعه‌ای که تصویر برای آن ترسیم می‌شود از ویژگی‌های مهمی هستند که تصویرگر در هنگام پدید آوردن یک اثر باید همواره به آنها توجه داشته باشد.
یک (تصویرسازی مولف) نه تنها بر بستر کتابها، مطبوعات و … می‌تواند بروز و انتشار یابد بلکه می‌تواند به عنوان یک اثر مستقل هنری قاب شود و بر تارک تالارها و مکانهای عمومی و اتاقها به عنوان یک اثر هنری زیبا با ایده‌ای اندیشمندانه و اجرایی خاص بدرخشد. تصویرسازی است که فراتر از ترجمه‌ی مطلب به زبان تصویر است. تصویرساز مولف در حالی که متعهد به ترجمه‌ی مطلب به زبان تصویر است همگام با نویسنده و چه بسا پیشگام‌تر از نویسنده ابعاد جدیدتری از موضوع را مطرح می‌کند. می‌توان برای یک تصویرسازی مولف ویژگی‌هایی را برشمرد که بارزترین آنها گستردگی در بینش طراح از موضوع و محتواست. یک اثر مولف در حالیکه فرا‌زمانی و فرا‌مکانی است بومی نیز هست و همچنین آیینه زمان خود
تصویرسازی به دلیل کاربردهایی که در حوزه‌های مختلف هنری دارد، به دسته‌های متنوعی تقسیم‌بندی می‌شود: تصویرسازی برای مجلات (روی جلد، پشت جلد و صفحات داخلی)، روزنامه‌ها، انواع کتاب‌های مصور کودک و بزرگسال (آموزشی، علمی، داستان و …) پوستر، طراحی صحنه‌های تئاتر و نمایش، کایکاتور، انیمیشن، تصویر‌سازی‌های تبلیغاتی همچون انواع بسته‌بندی‌ها، طراحی ظروف، خوراکی‌ها، منسوجات و … تمبرها، وسایل بازی، وسایل نقلیه، تصویرسازی به صورت تک فریم که عنصر تکثیر در آن دخیل نمی‌باشد مانند: نقاشی‌های ساختمانی (از جمله نقاشی‌های سه بعدی که امروزه در محیط‌های شهری بسیار دیده می‌شود.) و… این محصولات در واقع بسترهایی برای تجلی تصویرسازی هستند.
دامنه‌ی گسترده‌ی این رشته در حوزه‌های مختلف، به ویژه پس از پیدایش صنعت چاپ همواره بسط و توسعه یافته است. امروزه تصویرسازی نقش به سزایی در گسترش فرهنگ و هنرهای کاربردی ایفا می‌کند.
داشتن تمام مولفه‌هایی چون ذوق، انگیزه، استعداد، تجربه، هوش و حافظه تصویری برای علاقه‌مندان به این رشته اگرچه لازم می‌باشد اما در حد کفایت نیست. خلاقیت عامل بسیار مهمی درحوزه‌ی رشته‌ی گرافیک محسوب می‌شود. علاقه مندان برای استفاده از معنویات درونی خویش (که خاص همه انسانها است) باید بستر مناسبی برای پرورش قوای خلاقیت و دانش ایده پردازی ایجاد نمایند. (ادیبی، 1378، 36-37)
2-4 تأثیر سواد بصری بر فرهنگ
2-4-1 سواد بصری
به کار بردن کلمهی سواد در کنار کلمهی بصری اهمیت ویژهای دارد، این یک عمل طبیعی است و فهم و ساخت پیام بصری نیز تا حدی از صورت طبیعی پیروی میکند. زیرا از طریق مطالعه میتوان اثرگذاری و کارآیی هر دو را بیشتر کرد. قواعدی وجود دارند که میتوان در ساخت ترکیبات بصری، آنها را راهنمایی خود قرار داد. مانند چگونگی در حرکت و ایستادن ما، حفظ تعادل و دفاع از خود در شرایط مختلف و از همه مهمتر، فرهنگ و آداب محل زندگی که بر عادات رفتاری ما تاثیر مستقیم دارند.
خواندن یا رمز گشایی تصویر‌های دیداری را باید آموزش داد. امروزه برخی از کارشناسان ادبیات کودک نیز از شعار یادگیری سواد دیداری پشتیبانی می‌کنند، که بسیار طبیعی است. زیرا شمار کتابهای تصویری در بازار و گرایش کودکان به آن ها روز به روز در حال افزایش است. (دونا نوترن،1382، 171)
نویسندگان با چیدن واژه‌ها در کنار یکدیگر داستانهای گیرایی خلق می‌کنند. هنرمندان تصویرگر نیز با نهادن عناصر دیداری در کنار یکدیگر، تصویرهایی می‌آفرینند که داستان را کامل می‌کنند. دستور زبان دیداری در بر گیرنده‌ی عنصری چون خط، شکل و با فت است. هنرمندان، این عناصر را در یک کل واحد سازمان می‌دهند و طرحی دیداری (تجسمی) که معنایی را بیان می‌کند، پدید می‌آورند. (پیشین،144)
2-4-2 اهمیت تصویر:
دنیای گسترده تصویر در دوران ما اهمیت ویژهای یافته است، چنانکه گفته میشود اگر دنیای دیروز دنیای ادبیات شفاهی بود، روزگار ما روزگار تصویر و سواد بصری است. کتب مصور برای کودکان نقش بخش کوچکی از دنیای تصویر کنونی را شامل میشوند. اما در عین حال آمیختگی کتابهای مصور با داستان همچنان دو نیاز اساسی آموزش و تربیت کودکان و دو میل درونی کودکان را پاسخ گوست: میل به شنیدن قصه که کودک از ابتداییترین ساعات زندگی خود آن را در کنار مادر تجربه میکند و میل به دیدن تصویر، میل به دیدن و شناخت جهان اطراف که موجب حرکت و تلاش آینده کودک میشود. داستانهای مصور میتوانند خود نشان دهنده زمینههای اجتماعی، مذهبی، ذوقی جامعه باشند، چون نویسندگان و هنرمندان و در واقع برگزیدگان فرهیختگان یک اجتماع در به وجود آوردن آن سهیم هستند. این است که مطالعه داستانهای مصور، چه از جنبه ادبی و چه تصویری، دارای اهمیت و ارزش بالایی برای شناسایی جامعه و شناخت آینده هستند.
2-5 نقش هنرمند در ارتقای سطح سواد بصری جامعه
زبان عامل جداکنندهی ملتها از یکدیگر است، حال آنکه تصویر عامل پیوند دهندهی آنهاست. یادگیری و فهم زبان پیچیده و نسبتاً مشکل است. در حالی که تصویر صریح و ساده است و با سرعت، بسیاری از اندیشهها را به دیگران منتقل میکند.
ضرب المثلی چینی میگوید: یک تصویر به هزار کلمه میارزد.
اما باید اذعان داشت کیفیت کلی اخبار بصری محدود به قابلیت آنها به عنوان جانشین گفتار نمیشود. این دو نوع خبر یعنی کلام و تصویر در مقابل یکدیگر قرار نگرفتهاند؛ هر یک از آنها ویژگیهای مخصوص به خود دارد، ولی شیوهی بصری هنوز با تمام امکاناتش به کار گرفته نشده است. فهم بصری از توانایی‌های طبیعی بشر محسوب میشود و آموزش بصری فقط آن را دقیقتر و بهتر میسازد. برخلاف زبان گفتاری، آنچه در زبان بصری بیان میشود، جانشین و علامت چیز دیگری نیست. بزرگترین امتیاز ارتباط به وسیلهی تصویر در قابل فهم بودن سریع و فوری آن است، زیرا محتوا و شکل را همزمان می‌توان مشاهده کرد.

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید