2-3 هویت چیست؟ ……………………………………………………………………………………………………………………………….. 20
2-4 نشانه در گرافیک ……………………………………………………………………………………………………………………………. 23
2-5 انواع گوناگون نشانه ………………………………………………………………………………………………………………………… 25
2-5-1 نشانه نوشتاری ……………………………………………………………………………………………………………………………. 26
2-5-2 نشانه شمایلی …………………………………………………………………………………………………………………………….. 30
2-5-2-1 دال و مدلول ………………………………………………………………………………………………………………………….. 32
2-5-2-2 انواع رابطه دال و مدلول در نشانههای شمایلی ……………………………………………………………………. 34
2-5-2-3 نشانهی نمایهای …………………………………………………………………………………………………………………….. 36
2-5-2-4 نشانهی شمایلی …………………………………………………………………………………………………………………….. 38
2-5-2-5 نشانهی نمادین ……………………………………………………………………………………………………………………… 39
2-5-3 نشانه تلفیقی ……………………………………………………………………………………………………………………………… 43
2-5-3-1 رابطهی همجواری …………………………………………………………………………………………………………………. 43
2-5-3-2 رابطهی تثبیت کننده ……………………………………………………………………………………………………………. 45
2-5-3-3 رابطهی تقویت کننده ……………………………………………………………………………………………………………. 46
2-6 عناصر طراحی نشانه ……………………………………………………………………………………………………………………….. 47
2-7 زیبایشناختی گرافیکی نشانهها …………………………………………………………………………………………………….. 49
2-7-1 وحدت شکل ………………………………………………………………………………………………………………………………. 50
2-7-2 زیبایی ………………………………………………………………………………………………………………………………………… 51
2-7-3 تعادل و توازن …………………………………………………………………………………………………………………………….. 52
2-7-4 تناسبات …………………………………………………………………………………………………………………………………….. 54
2-7-5 ضرب آهنگ ………………………………………………………………………………………………………………………………. 56
فصل سوم: بررسی نقشمایههای ایرانی
3-1 تعریف نقشمایه ……………………………………………………………………………………………………………………………… 58
3-2 طبقهبندی نقشمایهها ……………………………………………………………………………………………………………………. 63
3-2-1 مروری بر هنر ایران قبل از اسلام ………………………………………………………………………………………………. 66
3-2-1-1 طبقهبندی نقوش از لحاظ تصویری ………………………………………………………………………………………. 67
3-2-1-1-1 نقشمایههای هندسی ………………………………………………………………………………………………………. 68
3-2-1-1-2 نقشمایههای گیاهی …………………………………………………………………………………………………………. 69
3-2-1-1-3 نقشمایههای حیوانی ……………………………………………………………………………………………………….. 72
3-2-1-1-4 نقشمایههای انسانی …………………………………………………………………………………………………………. 74
3-2-2 مروری بر هنر ایران در دوره اسلامی ………………………………………………………………………………………… 75
3-2-2-1 طبقهبندی نقشمایههای در هنر اسلامی …………………………………………………………………………….. 77
3-2-2-1-1 نقوش گیاهی در هنر اسلامی …………………………………………………………………………………………… 77
3-2-2-1-2 نقوش هندسی در هنر اسلامی …………………………………………………………………………………………. 81
3-2-2-1-3 نقوش حیوانی و انسانی …………………………………………………………………………………………………….. 87
3-3 کاربرد نقوش ایرانی در طراحی گرافیک ………………………………………………………………………………………… 88
3-4 نشانههای متاثر از نقوش قبل از اسلام …………………………………………………………………………………………… 92
3-4-1 نشانههای متاثر از نقشمایههای هندسی قبل از اسلام ……………………………………………………………. 93
3-4-2 نشانههای متاثر از نقشمایههای گیاهی قبل از اسلام ………………………………………………………………. 94
3-4-3 نشانههای متاثر از نقشمایههای حیوانی قبل از اسلام ……………………………………………………………… 95
3-4-4 نشانههای متاثر از نقشمایههای انسانی قبل از اسلام ………………………………………………………………. 96
3-6 نشانههای متاثر از نقوش دوره ی اسلامی ……………………………………………………………………………………… 97
3-6-1 نشانههای متاثر از نقشمایههای گیاهی دوره ی اسلامی …………………………………………………………. 98
3-6-2 نشانههای متاثر از نقشمایههای هندسی دوره ی اسلامی ……………………………………………………….. 99
3-6-3 نشانههای متاثر از نقشمایههای حیوانی- انسانی دوره ی اسلام …………………………………………… 100
فصل چهارم: بررسی نقشمایههای هندسی
4-1 جایگاه نقشهای هندسی در هنرهای سنتی ایران …………………………………………………………………….. 103
4-2 رمز هندسی مثلث ……………………………………………………………………………………………………………………….. 111
4-3 مثلث …………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 114
4-4 رمز هندسی دایره ………………………………………………………………………………………………………………………… 116
4-5 دایره ……………………………………………………………………………………………………………………………………………… 124
4-6 دایره در طراحی نشانه …………………………………………………………………………………………………………………. 126
4-7 کارکرد شکل دایره درطراحی نشانه …………………………………………………………………………………………….. 128
4-8 رمز هندسی مربع …………………………………………………………………………………………………………………………. 130
4-9 مربع ……………………………………………………………………………………………………………………………………………… 131
4-10 ساختمان نشانهها و همانندی آن با نقوش هندسی در طراحی نشانه ……………………………………… 133
فصل پنجم: نتایج
5-1 نتایج آماری ………………………………………………………………………………………………………………………………….. 138
5-1-1 نمونههای از تصاویر جامعآماری انواع نشانه ………………………………………………………………………….. 138
5-1-1-1 نشانههای شمایلگون …………………………………………………………………………………………………………. 138
5-1-1-2 نشانههای نوشتاری ……………………………………………………………………………………………………………… 139
5-1-1-3 نشانههای تلفیقی ………………………………………………………………………………………………………………… 140
5-1-2 نمونههای از تصاویر جامعآماری نشانههای شمایلگون دارای نقشمایه ……………………………….. 142
5-1-3 نمونههای از تصاویر جامعآماری نشانههای انتزاعی دارای نقشمایههای هندسی ……………………. 146
پیوست
نشانه های جامع آماری …………………………………………………………………………………………………………………… 152
منابع
کتابها …………………………………………………………………………………………………………………………………………………. 178
مقالات ………………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 183
پایاننامه ……………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 185
لاتین …………………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 185
فهرست جداول
جدول 5-1. توزیع فراوانی انواع نشانه …………………………………………………………………………………………………. 141
جدول 5-2. توزیع فراوانی نشانههای شمایلگون دارای نقشمایه به تفکیک نوع نقشمایه ………………. 145
جدول 5-3. توزیع فراوانی نشانههای انتزاعی دارای نقشمایههای هندسی از نظر شکل هندسی ……… 149
فهرست تصاویر
2-1 سنجاب در نشانه صندوق پس انداز ……………………………………………………………………………………………….. 18
2-2 شیر در نشانه کارخانهی اتومبیل سازی ……………………………………………………………………………………….. 18
2- 3 گاو در نشانه تولیدکننده ی لبنیات ……………………………………………………………………………………………… 18
نمودار2-1 ساختار سه وجهی در بازنمایی نشانه …………………………………………………………………………………… 19
نمودار 2-2 به کارگیری عوامل ثابت و قطعی در طراحی و ساخت نشانه …………………………………………….. 22
2- 4 نشانه فروشگاه Club Med …………………………………………………………………………………………………………… 26
2- 5 نشانه بیک ……………………………………………………………………………………………………………………………………. 26
2- 6 نشانه Compagnie Generale Maritime ……………………………………………………………………………….. 26
2- 7 نشانه فروشگاه de ville Bazar de L Hotel ……………………………………………………………………………… 27
2- 8 نشانه مارک پوشاک Louis Vuitton ………………………………………………………………………………………… 27
2- 9 نشانه بیمهی Credit Agricol …………………………………………………………………………………………………… 27
2- 10 نشانه انتشارات Hachette …………………………………………………………………………………………………………. 27
2- 11 نشانه eBook service ……………………………………………………………………………………………………………… 28
2- 12 نشانه طراح جواهرات Cartier ………………………………………………………………………………………………….. 28
2- 13 نشانه فروشگاه بزرگ و زنجیرهای Lafayette ……………………………………………………………………………. 28
2- 14 نشانه طراح پوشاکNew Man ………………………………………………………………………………………………….. 28
2- 15 نشانه ایوسن لوران طراح پوشاک ……………………………………………………………………………………………….. 29
2- 16 نشانه کوکا کولا …………………………………………………………………………………………………………………………… 29
2- 17 نشانه پودر شکلاتسازی …………………………………………………………………………………………………………….. 31
2- 18 نشانه گمرک ایران ……………………………………………………………………………………………………………………… 31
2- 19 نشانه شرکت توانیر ……………………………………………………………………………………………………………………… 31
2- 20 نشانه کارخانه پژو ……………………………………………………………………………………………………………………….. 32
2- 21 نشانه تولیدکنندهی پوشاک ورزشی …………………………………………………………………………………………… 34
2- 22 نشانه کارخانه میشلن …………………………………………………………………………………………………………………. 34
2- 23 نشانه مکینتاش …………………………………………………………………………………………………………………………… 35
2- 24 نشانه فرهنگ لغت لاروس ………………………………………………………………………………………………………….. 35
2- 25 نشانه شرکت حمل و نقل شهر پاریس حومه …………………………………………………………………………….. 35
2- 26 چرخ دنده، جزیی از تصویر …………………………………………………………………………………………………………. 37
2- 27 نشانه کارخانهی خودروسازی سیترون ……………………………………………………………………………………….. 37
2- 28 نشانه مرکز فرهنگی ژرژ پمپیدو ………………………………………………………………………………………………… 38
2- 29 نشانه تولیدکنندهی پوشاک نایک ………………………………………………………………………………………………. 41
2- 30 نشانه تولیدکننده استیکرها موتورهای مسابقهای ………………………………………………………………………. 43
2- 31 نشانه تولیدکنندهی آب معدنی ………………………………………………………………………………………………….. 43
2-32 نشانه کارخانهی Wagons – Lits ………………………………………………………………………………………………. 44
2- 33 روغن نباتی …………………………………………………………………………………………………………………………………. 44
2- 34 نشانه کارخانهی روغن نباتی ………………………………………………………………………………………………………. 44
2- 35 نشانه تولیدکننده زیرپوش ………………………………………………………………………………………………………….. 45
2- 36 نشانه تولیدکننده زیرپوش ………………………………………………………………………………………………………….. 45
2- 37 نشانه تولیدکننده قهوه ……………………………………………………………………………………………………………….. 46
2- 38 نشانه تولیدکننده بیسکوت …………………………………………………………………………………………………………. 46
2- 39 نشانه آزمایشگاه ………………………………………………………………………………………………………………………….. 46
2- 40 نشانه سازمان عمران اراضی غرب تهران …………………………………………………………………………………….. 48
2- 41 نشانه انجمن مبارزه با سوانح طبیعی …………………………………………………………………………………………. 48
2- 42 نشانه پروژه آمارگیری سفرهای شهری ………………………………………………………………………………………. 48
2-43 نشانه انتشارات سروش ……………………………………………………………………………………………………………….. 48
2- 44 نشانه بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران ……………………………………………………………………………….. 51
2- 45 نشانه هواپیمایی ملی ایران …………………………………………………………………………………………………………. 52
2- 46 نشانه راه آهن ایران …………………………………………………………………………………………………………………….. 52
2- 47 نشانه شرکت خودروسازی سایپا ………………………………………………………………………………………………… 53
2- 48 نشانه فرش بنکدار ………………………………………………………………………………………………………………………. 53
3- 1 نقش سفالینهی پیش تاریخی ……………………………………………………………………………………………………….. 61
3- 2 نشانه شهرداری تهران …………………………………………………………………………………………………………………… 61
3- 3 نشانه بانک کشاورزی …………………………………………………………………………………………………………………….. 62
3-4 نقشمایه هندسی بر پایه مربع، شوش، پیش از تاریخ …………………………………………………………………… 69
3-5 نقشمایه هندسی، لرستان؟ …………………………………………………………………………………………………………… 69
3-6 نقشمایه گیاهی؟ ساسانیان ……………………………………………………………………………………………………………. 70
3-7 نقشمایه گیاهی، آرامگاه نساء، دروه ی پارتی ……………………………………………………………………………….. 70
3-8 نقشمایه درخت، کاج کیش، دوره ی ساسانی ………………………………………………………………………………. 70
3-9 پیچک برگ نخل ……………………………………………………………………………………………………………………………. 71
3-10 برگ نخلی گلسرخی، طاق کسری، دوره ی پارتی ……………………………………………………………………… 71
3-11 نقشمایه حیوانی، شوش، پیش از تاریخ ……………………………………………………………………………………… 73
3-12 نقشمایه حیوانی، شوش، پیش از تاریخ ……………………………………………………………………………………… 73
3-13 نقشمایه حیوانی، ری، پیش از تاریخ ………………………………………………………………………………………….. 73
3-14 نقشمایه حیوانی، تخت جمشید، ششم پیش از میلاد ……………………………………………………………….. 73
3-15 نقشمایه انسانی، تپه موسیان، پیش از تاریخ ……………………………………………………………………………… 74
3-16 نقشمایه انسانی، تپه موسیان، پیش از تاریخ ……………………………………………………………………………… 74
3-17 نقشمایه انسانی، تپه موسیان، پیش از تاریخ ……………………………………………………………………………… 74
3-18 نقشمایه انسانی: ایزد آسمان، شوش، پیش از تاریخ ………………………………………………………………….. 74
3-19 چنگ اسلیمی، تهران، معاصر ………………………………………………………………………………………………………. 79
3-20 نقش ختایی، تهران، معاصر …………………………………………………………………………………………………………. 79
3-21 گل شاه عباسی، تهران، معاصر …………………………………………………………………………………………………….. 79
3-22 تزیینات آجرکاری قسمتی از مسجد جامع اصفهان، دوره ی سلجوقی ……………………………………….. 82
3- 23 تزیینات آجرکاری رباط شرف، دوره ی سلجوقی ………………………………………………………………………. 82
3-24 تزیینات آجرکاری مسجد گناباد، دوره ی سلجوقی ……………………………………………………………………. 82
3-25 تزیینات آجرکاری مسجد گناباد، دوره ی سلجوقی ……………………………………………………………………. 82
3-26 اجرای نقوش آجرکاری صلیبی، گنبد سرخ، مراغه ……………………………………………………………………….82
3- 27 بخشی از ستون آجری به صورت صلیب، گنبد سرخ، مراغه ……………………………………………………… 82
3-28 تزیینات آجرکاری برج خرقان، دوره ی سلجوقی ……………………………………………………………………….. 83
3-29 تزیینات آجرکاری برج خرقان، دوره ی سلجوقی ……………………………………………………………………….. 83
3-30 تزیینات آجرکاری برج خرقان، دوره ی سلجوقی ……………………………………………………………………….. 83
3-31 نقشمایه هندسی بر پایه دایره …………………………………………………………………………………………………… 85
3-32 لیوانهای منقوش سفالینه، سفالگری آغازین، چهارم پیش از میلاد، شوش ……………………………… 90
3-33 نقش مرغ، پارچه، دوره ی آل بویه ……………………………………………………………………………………………… 90
3-34 نقش مهر، سیلک …………………………………………………………………………………………………………………………. 93
3-35 نشانه انجمن شهرسازان و معماران ……………………………………………………………………………………………… 93
3-36 مهر و تعویذ و دکمهی هسته خرمایی با سگک، تپه گیان …………………………………………………………. 94
3-37 نشانه شهر جدید مجلسی ……………………………………………………………………………………………………………. 94
3-38 مهرمنقوش به نقشمایه گل به دست آمده از شهداد …………………………………………………………………… 94
3-39 نشانه شرکت روغن مارگارین ………………………………………………………………………………………………………. 94
3-40 گل دوازه پر (رزت)، نقش برجستههای تخت جمشید ……………………………………………………………….. 95
3-41 نشانه شبکه جهانی جام جم ………………………………………………………………………………………………………… 95
3-42 سفالینه پیش تاریخی، شوش ………………………………………………………………………………………………………. 95
3-43 طرح برای موزه ی تاریخ طبیعی …………………………………………………………………………………………………. 95
3-44 قطعات تزیینی معماری، قاب بند گرد به صورت گچبری …………………………………………………………… 96
3-45 نشانهی شرکت هواپیمایی آسمان ……………………………………………………………………………………………….. 96

3-46 پلاک زرین سلطنتی با نقش نبرد پهلوان و شیر …………………………………………………………………………. 96
3-47 نشانه اولیه بانک ملی ایران ………………………………………………………………………………………………………….. 96
3-48 نقش وسط یک کاسهی سفالی ……………………………………………………………………………………………………. 98
3-49 نشانهی مرکز تهرانشناسی …………………………………………………………………………………………………………. 98
3-50 نقوش روی ظرف سفالی، قرن دهم هجری …………………………………………………………………………………. 99
3-51 نشانه موسسهی انتشارات زلال ……………………………………………………………………………………………………. 99
3-52 نقش کاشیکاری دوره ی صفویه، اصفهان ……………………………………………………………………………………. 99
3-53 نشانه سازمان سنجش آموزش کشور ………………………………………………………………………………………….. 99
3-54 بخشهایی از طرحهای هندسی شبکهیبندیهای ستارهی هشتپر ………………………………………. 100
3-55 نشانه سازمان مهندسی عمران شهر تهران ……………………………………………………………………………….. 100
3-56 بخشهایی از تزیینات قلمزنی شده روی کاسهی مفرغی …………………………………………………………… 100
3-57 نشانه شرکت سردآبی ………………………………………………………………………………………………………………… 100
3-58 نقش پارچه ی پشم و ابریشم، دورهی سلجوقی ……………………………………………………………………….. 101
3-59 نشانه طرح برای موزهی موسیقی ……………………………………………………………………………………………… 101
4-1 صلیب با بازوی مساوی نماد خدای آسمان بینالنهرین ……………………………………………………………… 119
4-2 دایره نماد خدای خورشید شمس ……………………………………………………………………………………………….. 120
4-3 شاه بابل در حال قربانی کردن برای الههی خورشید ………………………………………………………………….. 120
4-4 مار به منزله علامتی از مدار ماه که به صورت دایرهای چنبر زنده است ………………………………………..121
4-5 چرخ گردونه در بینالنهرین که کاملا بر دایره دلالت می کند …………………………………………………… 121
4-6 سیبیتی ، هفت نماد دایرهای مقدس در بینالنهربن ………………………………………………………………… 121
4-7 نقوش سنتی ایران به روی سفالهای شوش ………………………………………………………………………………. 122
4-8 نقوش سنتی ایران به روی سفالهای شوش ………………………………………………………………………………. 122
4- 9 نقوش روی سفال شوش، 5-8 قبل از میلاد ……………………………………………………………………………… 123
4-10 نقوش روی سفال شوش، 5-8 قبل از میلاد …………………………………………………………………………….. 123
4-11 نشانه دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی ……………………………………………………………………………….. 135
4-12 نشانه موسسه تولید لوازم التحریر …………………………………………………………………………………………….. 135
4-13 نشانه موسسه تبلیغاتی سوره …………………………………………………………………………………………………….. 136
4-14 طرح برای نمایشگاه بینالمللی کتاب ……………………………………………………………………………………….. 136
5-1 نشانه سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور ……………………………………………………………………………….. 138
5-2 نشانه آتلیه نصر ……………………………………………………………………………………………………………………………. 138
5-3 نشانه گفتگوی جهان اسلام و ژاپن …………………………………………………………………………………………….. 139
5-4 نشانه شرکت آذرپاد ……………………………………………………………………………………………………………………. 139
5-5 نشانه نشریهی شریف …………………………………………………………………………………………………………………. 139

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

5-6 نشانه نشریه حقوق زنان ……………………………………………………………………………………………………………… 139
5-7 نشانه شرکت آرا ………………………………………………………………………………………………………………………….. 140
5-8 نشانه تامیناجتماعی ………………………………………………………………………………………………………………….. 140
5-9 نشانه کارخانجات ایران مرینوس ………………………………………………………………………………………………… 140
5-10 نشانه نشریهی گردش ………………………………………………………………………………………………………………. 140
5-11 نشانه ماشین آلات کشاورزی کاوه …………………………………………………………………………………………… 141
5-12 نشانه شرکت چینینور …………………………………………………………………………………………………………….. 141
5-13 نشانه موسسه مطالعاتهنر ………………………………………………………………………………………………………. 142
5-14 نشانه دانشگاه شهرکرد …………………………………………………………………………………………………………….. 142
5-15 نشانه خوراک دام و طیور روانسر …………………………………………………………………………………………….. 143
5-16 نشانه صادرکنندهی گبه …………………………………………………………………………………………………………… 143
5-17 نشانه انجمن سینمایی دینی ……………………………………………………………………………………………………. 143
5-18 نشانه دی وی دی باتلاق …………………………………………………………………………………………………………. 143
5-19 نشانه شرکت تعاونی تهیهی ملزومات طراحان گرافیک ……………………………………………………………. 144
5-20 نشانه شرکت ملی فولاد …………………………………………………………………………………………………………….. 144
5-21 نشانه نشریه چشم پزشکی سینا ……………………………………………………………………………………………….. 144
5-22 نشانه دفتر گرافیک سیمرغ ………………………………………………………………………………………………………. 144
5-23 نشانه شهرداری اصفهان ……………………………………………………………………………………………………………. 145
5-24 نشانه مرکز پخش و ضبط موسیقی ………………………………………………………………………………………….. 145
5-25 نشانه آتلیه عکاسی سوژه ………………………………………………………………………………………………………….. 146
5-26 نشانه سایبان خودرو ………………………………………………………………………………………………………………… 146
5-27 نشانه انجمن صنفی شهرسازان و معماران ایران ……………………………………………………………………… 147
5-28 پژوهشکده فرهنگ و هنر اسلامی …………………………………………………………………………………………….. 147
5-29 نشانه کمیتهی ایرانی سال ریاضی ………………………………………………………………………………………………147
5-30 نشانه معاونت پژوهشی وزات علوم ……………………………………………………………………………………………. 147
5-31 نشانه آسانسور بهفخر ………………………………………………………………………………………………………………… 148
5-32 نشانه انجمن دوستی ایران و مصر …………………………………………………………………………………………….. 148
5-33 نشانه ارکستر سنفونیک تهران ………………………………………………………………………………………………….. 148
5-34 نشانه شرکت مهندسی گسترش ……………………………………………………………………………………………… 148
مقدمه
نقش و نقوش از بدو پیدایش انسان و ثبت تاریخ افکار و اندیشههای بشر همواره وجود داشته و نقش عمده ای را ایفا کرده است. شاید اولین خطوطی که انسان بر دیوارهی غارها کشیده و یا نقوشی که بر روی ظروف سفالین باقی مانده در زمرهی اولین تصاویر و نقوش ثبت شده از شروع تاریخ بشر می باشد.
بازشناسی تاریخ گرافیک ایران در دورههای گوناگون، به شناخت و رفتاری درستتر در زمان حال میانجامد. یک از گونههای بسیار پرکاربرد و دیرپای طراحی گرافیک، طراحی نشانهها هستند. هر چند با تأسیس مدارس گرافیک در ایران، نوع نگاه به این گونه آثار با تغییراتی اساسی همراه بود اما ردپای آن را در سالهای پیش از این رویداد نیز میتوان جست. در این پایاننامه به بررسی نقشمایههای هندسی در نشانههای انتزاعی ایران در دهه 70 و 80 پرداخته می شود. گذشته ما به لحاظ فرهنگی و هنری بسیار طولانی و غنی است و میتوان با تکیه بر ارزشها و فرهنگ ملی و سنتی خود دست به خلق آثاری زد که چهره و هویت ایرانی داشته باشد. امروزه با توجه به مطالعات گسترده در این زمینه اهمیت پرداختن به این میراث کهن بر همگان آشکار است به این دلیل که وجود نقشمایهها در همهی ادوار در تاریخ ایران وجود داشته و حتی امروزه نیز از این نقشمایهها در اکثر موارد استفاده می شود.
در تحقیقات مقدماتی پیش از آغاز پژوهش، جمعآوری نشانههای دهه 70 و 80 با تورق صفحه به صفحه کتابهای تصویری زمان مدیدی را به خود اختصاص داد. این جستجو در کل، گزینش 1566 نشانه را در پی داشت.
فصل دوم این پژوهش، با نگاهی به نشانه و انواع آن آغاز شد که در این فصل به تعریف نشانه از دیدگاههای مختلف پرداخته شده است و بعد انواع آن که شامل نشانههای نوشتاری، نشانههای شمایلی و نشانههای تلفیقی بودند، اختصاراً مورد بررسی قرار گرفته اند. در فصل سوم به طبقهبندی نقشمایهها در دوره قبل از اسلام پرداخته شده است که این طبقهبندی شامل چهار دسته نقشمایههای گیاهی، نقش مایههای هندسی، نقشمایههای حیوانی و نقشمایههای انسانی می باشد و در دوره هنر اسلامی که شامل سه دسته از نقشمایههای گیاهی، نقشمایههای هندسی و نقشمایههای حیوانی – انسانی است، پرداخته شده و در فصل چهارم به بررسی نقشمایههای هندسی که شامل دایره، مربع و مثلث است پرداخته شده و در نهایت نشانهها طبقهبندی شده است. این نشانهها ابتدا از نظر انواع نشانهها و بعد از نظر طبقهبندی نقشمایهها مجزا شد و در پایان 244 نشانه که فقط نشانههای انتزاعی دهه 70 و 80 متأثر از نقشمایههای هندسی بودند، مورد بررسی قرار گرفتند.

فصل اول
کلیات
1-1 تعریف، بیان ضرورت و اهمیت مسئلهی پژوهشی
نقشمایههای هندسی با بر کنار هم قرار گرفتن نقوش یا واحدهای کوچکی که با ابزارهای ساده ترسیم میشوند و در این میان از اشکال و زوایای خاص نیز استفاده میگردد که همه این موارد در نهایت نقش مایه هندسی را ایجاد میکند. نشانه انتزاعی به نشانههایی اطلاق می شود که نه به صورت مستقیم و نه غیر مستقیم با موضوع ارتباط ندارند و تصویر با موضوع از طریق جنبههای فرعی ارتباط پیدا میکند و همچنین با مخاطب از طریق مسایل فرهنگی ارتباط برقرار میکند.
در خصوص تعریف نقشمایههای انتزاعی و هندسی لازم است به تعریفی که در این خصوص توسط نویسندگان مختلف بیان شده است اشارهای کنیم :
محمد رضا باطنی در «کتاب فرهنگ انگیسی به فارسی پویا» که در سال 1388 توسط نشر فرهنگ معاصر منتشر شد، چنین میگوید: در نهایت میتوان واژهی نقشمایه را این گونه معنا کرد: بنیاد نقش و یا ریشه و اصل تصویر در دایره المعارفها و فرهنگ اصطلاحات هنری، اصطلاح نقشمایه را معادل واژه لاتین موتیف قرار دادهاند. موتیف به معنای انگیزه، درون مایه.
احمد دانشگر در کتاب «فرهنگ جامع فرش ایران» که در سال 1372 توسط نشر دی منتشر شد، به این مطلب میپردازد که نقشمایه را موضوع بن نما و یا نقش و نگار میداند. به عبارتی «کار مایه ویژه در ترکیببندی» را تعبیر نقشمایه دانسته است. نقشمایه یا «بننگار» را مجموعهی ریز نقشهایی معرفی میکنند که مایه و تشکیل دهندهی نقشاند.
رویین پاکباز در کتاب « دایرهالمعارف هنر» خاطر نشان شده است: «سرچشمهی بسیاری از نقشمایههای مورد استفاده توسط هنرمند عصر ساسانی (صور گیاهی، قوچهای رو در روی یک درخت، گاوان بالدار سر، نبرد شیر و گاو، شاهینهای حمله ور بر جانوران، وجز اینها) در هنر باستانی آسیای غربی بود، ولی طرحهایی چون پیچک تاک، صحنههای انگور چینی و پیکرهای بالدار پیروزی، به تازگی از منابع رومی اقتباس شده بودند. در اواخر عصر ساسانی، تاثیرات هند و آسیای میانه افزایش یافت.
در این پایاننامه به بررسی نقشمایههای هندسی در نشانههای انتزاعی ایران دهه 70 و 80 پرداخته میشود. گذشته ما به لحاظ فرهنگی و هنری بسیار طولانی و غنی است و میتوان با تکیه بر ارزشها و فرهنگ ملی و سنتی خود دست به خلق آثاری زد که چهره و هویت ایرانی داشته باشد. امروزه با توجه به مطالعات گسترده در این زمینه اهمیت پرداختن به این میراث کهن بر همگان آشکار است به این دلیل که وجود نقشمایهها در همه ی ادوار در تاریخ ایران وجود داشته و حتی امروزه نیز از این نقش مایهها در اکثر موارد استفاده میشود.
1-2 پرسشهای پژوهش
نقوش هندسی در نشانههای انتزاعی دهه 70 و 80 چه جایگاهی دارد؟
استفاده از کدام تک واحد نقشمایه هندسی در نشانههای انتزاعی دهه 70 و 80 ایران کاربرد بیشتر داشته است؟
کدام نقوش هندسی کاربرد بیشتری در نشانههای انتزاعی ایران داشتهاند؟
1-3 فرضیههای پژوهش
نقوش هندسی ایرانی در طراحی نشانههای انتزاعی دهه 70 و 80 کاربرد وسیعی داشته است.
استفاده از تک واحد نقشمایه مربع در نشانههای انتزاعی دهه 70 و 80 بیشتر بوده است.
کاربرد نقشمایههایی با الهام از یک واحد در نشانههای انتزاعی ایران در دهه 70 و 80 بیشتر بوده است.
1-4 اهداف و ارزش نظری پژوهش
هدف اصلی از انجام این پژوهش تجزیه و تحلیل نقشمایههای هندسی در نشانههای انتزاعی ایران در دهه 70 و 80 بوده است.
در این میان ارزشهای نظری این پژوهش به شرح ذیل می باشند:
شناسایی نقشمایههای ایرانی، بررسی نقشمایههای هندسی ایران، شناسایی نشانههای انتزاعی دهه 70 و 80 ، شناسایی بیشترین کاربرد نقشمایههای انتزاعی در نشانههای ایران.
1-5 سابقه، پیشینه و ادبیات نظری پژوهش
عصام السعید و عاشیه پارمان درکتاب « نقش هندسی در هنر اسلامی» که در سال 1377 توسط نشر سروش منتشر شد، این گونه نظری دارند، طرح ها و نقوش هندسی از امتیازات انحصاری هنر اسلامی نمی باشد بلکه هنر اسلامی است که گسترده شده و دارای ضابطهای مشخص و منطقی میگردند و به کمال میگرایند. آنچه در طرحهای هندسی به لحاظ زیباییشناسی مهم است همانا کیفیت است نه کمیت. در اینجا هنرمند (اسلامی) ذهن و نیروی تصور خود را با ابتکار و نوآوری به کار میگیرد و قواعد کاملی استخراج میکند و همچنین بهرهگیری از شیوههای هندسی هنرمند را توانا ساخت تا با فراخ دستی در میدان گستردهای با سهولت و روشی درست، بیبرخورد با محدودیتهای دستگاه اعداد به کار پردازد. تناسبات میان اجزاء و کل در ترکیب شکلها، بیتوجه به محدودیت الگو و سرمشق و شیوه، با اندازههای خاص جریان مییابد. از این رو به یک کلیت پهناور در جهان اسلام دسترسی یافته شد که با ایمان اسلامی بر پایه این که همهی آفرینش هماهنگ و همسان هستند، سازگار است.
فریده شهبازی و مسعود تذهیبی در کتاب « نقشمایههای ایرانی» که در سال 1382 توسط نشر سروش منتشر شد، کوشش کردهاند تا کتاب حاضر را با توجه به تاریخ ترسیم نقش و نگارها و رعایت تقدم و تاخر زمانی درسه بخش موضوعی کامل کنند: 1- نقشهای تزیینی با فرم بسته، 2- نقشهای ملهم از جاندارن، 3- نقشهای تزیینی گسترشپذیر.
ابراهیم حقیقی در کتاب « نشانهها » که در سال 1384 توسط نشر هفت رنگ منتشر شد، این گونه میگویند: با آن که به ظاهر شکلها به دو گونه هندسی و غیرهندسی هستند اما در واقع شکلهای غیرهندسی خود متشکل از مجموعهای از شکلهای کوچک هندسی هستند و با آن که شکلهای هندسی و غیرهندسی به ظاهر تناسبات و اندازههای متفاوتی دارند اما با اشراف بیشتر میتوان ملاحظه کرد که اصول و روش طراحی در هر دو گونه آنها یکسان است و در ادامه به قرارگیری آرمها ونشانه در شکل های هندسی پرداختهاند.
هایل برون در کتاب «آرم» که در سال 2001 منتشر شد به بررسی 1- انواع کارکردهای تصویر، با تمرکز بحث بر روی آرم، 2- گونههای کاربردی آرم پرداخته است. در کتاب در رابطه با کارکردها و نقش آرم، به موضوع «ثبت گونههای کاربردی آرم» نیز پرداخته است. این رویکرد به اسلوب و وجه کاربردی آرم نظریهی کاملا جدیدی در عرصهی ارتباط تصویری است که توجه و شناسایی آن میتواند در تبیین چگونگی تحقق فرآیند ارتباط موثر واقع شود و دریافت پیام را ممکن، عملی و ماندگار سازد.
فهیمه پهلوان در کتاب «درآمدی بر تحلیل عناصر تصویری در آرم» که در سال 1390 توسط نشر دانشگاه هنر منتشر شد، اشاره کرده است که تاکنون روشهای مختلفی برای دستهبندی آرمها و مشخص کردن گونههای متفاوت پیشنهاد شده است. از دیدگاه نشانهشناسی، این دستهبندی برحسب ترکیب عناصر زبانی و شمایلی انجام میگیرد. بر این اساس دستهای از آرمها فقط از عناصر زبانی استفاده میکنند (یک نام، یک یا چند حرف)؛ که آنها را «آرم نوشتاری» مینامیم. دسته دیگر با ترکیب عناصر شمایلی طراحی میشوند؛ که آنها را «آرم شمایلی» مینامیم. دسته سوم، از تلفیق عناصر شمایلی و نوشتاری ساخته شدهاند؛ که آنها را «آرم تلفیقی» مینامیم.
مهدی صادقی در کتاب «سومین کتاب سال گرافیک دانشجویی (نشانه)» که در سال 1385 توسط انتشارات رسم منتشر شد، خاطرنشان کرده است که همهی مواردی که کمک میکند تا نشانه در ذهن و چشم مخاطب، زیبا نامیده شود: زیبایی فرم، کمپوزسیون، رنگ، تناسبات و… از یک طرف و زیبایی معنا و ارتباط مفهومی با موضوع و فرم ها، رنگ و کمپوزسیون از سوی دیگر. بنابراین زیبایی صرفاً فرمی نیست، محتوا را هم پوشش میدهد. «آنجایی که طرح نشانه، زیبایی معنا را رعایت کرده باشد اصطلاحاً گفته میشود چه ایده خوبی داشته است».
سید حسین نصر در کتاب «هنر و معنویت اسلامی» که در سال 1375 توسط نشر مطالعات دینی منتشر شد، میگوید: پس هنرمند مسلمان سعی بر آن داشته تا با رعایت مبادی زیبای شناسی دست به خلق آثاری زند که به واسطهی آن بتواند «غایت تجلی خدای یگانه را از خلال زیبایی مسحور کننده اشکال و رنگ ها (جلوه گر سازد)» .
محمد حسین حلیمی در کتاب «گرافیک 1» که در سال 1375 توسط نشر انجمن هنرهای تجسمی منتشر شد، به این مطلب میپردازد که گرافیک معاصر ایران سابقهی طولانی ندارد. در واقع این هنر به معنی امروزیاش از زمان تاسیس دانشکدههای هنری در ایران مطرح شده است. تا قبل از آن به دلیل نبود هیچگونه سابقهی آموزشی و پژوهشی در زمینه گرافیک، آثار به صورت عینی از نمونههای غربی الهام گرفته و هنرمندان راهی جز تقلید نداشتهاند.
آرتور اپهام پوپ و فیلپس آکرمن درکتاب «معماری ایرانی پیروزی شکل و رنگ» که در سال 1366 توسط نشر یساولی منتشر شد، به این نتیجه رسیدهاند که؛ « در طی سدههای بسیار هنر ایران، با طرحهای بدیع و خیالانگیز رواج داشته است و پیچیدهترین ترکیبات هنری دوره اسلامی، براساس موضوعات مانوس سنتی از قبیل گیاه نمادین و اشکال طبیعی چون درخت مقدس که از روزگار پیش از تاریخ بیانگر باروری و فراوانی بود، در انواع و اشکال گوناگون، با طرحهای هندسی درهم بافته که از شش تا هشتاد ستاره تشکیل مییافت».
محمد مددپور در کتاب «تجلیات حکمت معنوی در هنر اسلامی» که در سال 1374 توسط نشر امیرکبیر منتشر شد، این گونه میگوید: طرح هندسی که به نحو بارزی «وحدت و کثرت» و «کثرت در وحدت» را نمایش میدهد، همراه با نقوش اسلیمی که نقش ظاهری گیاه دارند، آن قدر از طبیعت دور می شوند که ثبات را در تغییر نشان میدهد و فضای معنوی خاصی را ابداع مینمایند که رجوع به عالم توحید دارد. در همین کتاب نیز میگوید که به طورکلی در نظر هنرمندان ایرانی عناصر تزئینی همچون نقوش گیاهی، نقوش هندسی و اسلیمی‌ها بیانگر قانونی است که به مستقیم‌ترین وجه، وحدت در کثرت و کثرت در وحدت را نمودار می‌سازد و به اصل خویش که همانا معبود یگانه باشد، بر می‌گردد. «طرح‌های هندسی که به نحو بارزی وحدت در کثرت و کثرت در وحدت را نمایش می‌دهد، همراه با نقوش اسلیمی که نقش ظاهری گیاهی دارد، آن قدر از طبیعت دور می‌شوند که ثبات را در تغییر نشان می‌دهند و فضای معنوی خاصی را ابداع می‌نماید که رجوع به عالم توحید دارد. این نقوش و طرح‌ها که فاقد تعینات نازل ذی جان هستند، آدمی را به واسطه‌ی صور تنزیهی به فقر ذاتی خویش آشنا می‌کنند».
الیزا گلمبک و ویلبر دونالد در کتاب «معماری تیموری» که در سال 1375 توسط نشر سازمان میراث فرهنگی منتشر شد، آورده است: «هر طرح با ترسیم شبکهای آغاز میشود و سپس نقاط بر روی شبکه طبق روابط هندسی درون آن معین میگردد. برای متصل ساختن این نقاط خطوطی رسم می شود که تقاطع آنها جای ثانوی را تعیین میکند. سپس هنرمند باید به طرح خود شکل بوجود آمدهی جدید بنگرد؛ در حالی که پیکرههای معینی را بر میگزیند، بقیه را کنار میزند. این پیکرهها عبارتند از چند وجهیهای منظم و چند وجهیهای کوکبی (مثلثی، مربع، پنچضلعی، دهضلعی و گاهی دوازهضلعی) همچنین یک سلسله از چند وجهیهای نامنظم. هر چند این دسته اخیر نامنظم است اما مرکب از تعداد محدودی از اشکال است».
مونیک دو بوکور در کتاب «رمزهای زنده جان» که در سال 1373 توسط نشر مرکز منتشر شد، به این نتیجه رسیده است که در تمامی ادیان و اساطیری که خورشید نقش مهمی در آن‌ها ایفا می‌کند شکل خورشید به تدریج تبدیل به دایره شده و به عنوان نماد خورشید در هنرهای دینی آنان مطرح شده است. خورشید غالبا در مرکز کیهان تصویر شده است و نشانه‌ی عقل عالم به شمار رفته است آن چنان که قلب آدمی مقر بعضی قوای وی محسوب می‌شود. خورشید به عنوان قلب جهان و چشم عالم، گاه در مرکز چرخ فلک البروج می‌درخشد و نیز یکی از صور درخت جهان است که در این نقش پرتوهایش درخت زندگی به شمار می‌روند.
آلفرد هوهنه گر در کتاب «نماد و نشانهها» که در سال 1381 توسط نشر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی منتشر شد، مینویسد.: مربع شکلی نیست که صرفا در میان نمادها رواج داشته باشد . این شکل پر راز و رمز و ثباتگرا همراه با مستطیل که خود زائیده آن است معماران و هنرمندان زیادی را از سراسر جهان در طول تاریخ الهام بخشیده و آنان را به ابداع سطوح و ساختهای سهبعدی وا داشته است.
در مقاله «بررسی نشانههای متاثر از نقوش ایرانی» به همت مهدیه پورمند (1385) در نشریه کتاب ماه هنر، به بررسی نقوش به کار رفته در نشانههای ایرانی پرداخته شده است. در این راستا در مورد نقوش هندسی و به کارگیری آن در نشانههای ایرانی به انسجام و تعادل و زیبای و نظم در نشانهها دیده میشود اشاره کردهاند و اشاره شده که از نقوش هندسی در طراحی نشانههایی با محتوای مذهبی و فرهنگی استفاده میشده است. همچنین در این مقاله به این مهم اشاره شده است که آنچه مهم به نظر میرسد میراث نشانههای طراحی شده توسط هنرمندان ایرانی و خارجی به دست آمده از همه ی آثار قبل از اسلام و دورهی اسلامی است که در اکثر آن آثار تمامی اصول و مبانی هنرهای تجسمی یا اصول زیبایی شناختی از قبیل: تعادل، ریتم، وحدت شکل، تناسبات، زیبایی و… به خوبی رعایت شده است. در واقع این اصول در قرنهای گذشته توسط هنرمندان پیریزی و در طراحی و نقشپردازی رعایت میشد. عناصر یاد شده در هنر گرافیک نیز زیر بنای اصلی اثر را تشکیل میدهد به صورتی که: «در صورت شناخت کامل این عناصر میتوان بیان تصویری را قوت بخشیده و انتقال پیام را سریعتر انجام داد».
در مقاله «معرفت روحانی و رمزهای هندسی» به همت فاطمه اکبری، تقی پور نامداریان، علی اصغر شیرازی و حبیب اله آیتالهی (1389) در نشریه پژوهشنامه زبان و ادب فارسی، ارائه تبینی جامع از هندسه و رمزهای هندسی و نسبت آنها با معارف باطنی و روحانی، به ویژه اصل توحید در فرهنگ و هنر اسلامی است. که در سه بخش بیان شده است. بخش اول هندسه و نسبت آن با تناظر میان عوالم سه گانه هستی. بخش دوم، جایگاه هندسه نظام هستی در ایجاد نظم و وحدت اجزا عالم. بخش سوم، نسبت میان هندسه با معارف توحیدی.
در مقاله « نقشمایههای ایرانی» به همت پیتر استون (1386) در نشریه کتاب ماه هنر، به بررسی نقشمایههای ایرانی پرداخته است. اشاره ایشان به استفاده از این نقشمایهها در قومهای مختلف ایران می باشد. در این مقاله گفته شده است که تمام اقوام ایرانی در به کار بردن نقشمایهها در قالیها و قالیچهها نقش بسزایی داشتند اما در این میان قومهای لر، قشقایی و خمسه از گنجینه ارزشمندتری برخوردار بود و همپوشانی بیشتری دارند.
در مقاله «آرم در فرآیند ارتباط» به همت فهیمه پهلوان (1384) در نشریه هنرنامه، به بررسی کارکردهای آرم اشاره شده است. ایشان عوامل ارتباطی آرم و کارکردهای وابسته به آن ها را در این مقاله بررسی کردهاند، که این کاردکردها شامل: کارکرد سخن گشا، کارکرد ارجاعی، کارکرد بیانگر، کارکرد تاثیرگذار، کارکرد هنری، کارکرد فرازبانی می باشند و به اختصار هر یک از این کارکردها را توضیح داده اند.
در مقاله ی «رابط انسان با زیباییهای زندگی و طبیعت» (1384) تألیف مرتضی ممیز در نشریه کتاب ماه هنر؛ «گذشته ما گرانقدر است و شناخت آن بسیار واجب. ضروری است که صاحب داناییها شویم و با نگاهی امروز، به گذشته نیز درست بنگریم و برداشتهای دقیقی انجام داده و بدانیم که هویت هنری امروز ما چگونه باید باشد».
در مقالهی «نشانههای امروز، نقشهای دیروز» به همت محمد خزایی (1384) در نشریه مطالعات هنر اسلامی، خاطر نشان شده است؛ هنرمند با طرح چند سطح کاملاً تجریدی به شیوهی اسلیمی نقش پرنده را به سادهترین حد ممکن طرح کرده است. شایان ذکر است عدهای از مستشرفین علت تجریدی و تزیینی بودن هنر ایران دورهی اسلامی را منع تصویرگری در دین اسلام میدانند و معتقد هستند که هنرمندان برای رفع این خلا به تجرید و تزیین روی آوردهاند. بررسی نقوش قبل از اسلام (از جمله نقوش سفالینههای شوش، تپه حصار، دامغان و…) که از تجرید مفرطی برخوردار هستند و حضور هزاران نقش انسانی و حیوانی در هنرهای تزیینی دوره اسلامی ای نظریه را باطل میکند.
در مقالهی «فر و نمادهای آن در هنر ساسانی» به همت سعیده جعفری (1381) در نشریه کتاب ماه هنر به این نظریه اشاره دارد که در ایران اصطلاحی ظاهر می‌شود به نام « فر» که در هنر ایران به صورت نمادهایی دایره‌ای شکل تجلی می‌کند. فر نیرویی است که از جانب خدا به افرادی برگزیده اعطا و آنان را در هر موضع و مقامی به برتری و سروری می‌رساند. حلقه و چرخ در هنر ساسانی ظاهر می‌شود که از تجلیات فر است؛ برگرفته از صورت ظاهر خورشید و گردش آسمان و چرخ زمان؛ که متأثر از تلقی دورانی از زمان و گردش آن در آیین زرتشتی است.
مهندس پردیس بهمنی در رساله «سیر تحول و تطور نقش و نماد در هنرهای سنتی ایران» (1389)، به بررسی نمادهای هندسی بر گرفته از طبیعت میپردازد.که در این پایاننامه دایره را خورشید، مربع را زمین و مثلث را نماد کوه معرفی کرده است. همچنین دایره نماد بینهایت و ازلیت و کمال است. در سمبلهای تاریخی دایره نماد نور و آتش نیز بوده است.
1-6 روش و فنون اجرایی پژوهش
1-6-1 روش
روش تحقیق در این پایان نامه کتابخانهای بوده است.
1-6-2 ابزار
ابزار گردآوری اطلاعات شامل فیش برداری، عکاسی، اسکن، اینترنت و… است.
1-6-3 شیوه تجزیه و تحلیل
شیوهی تجزیه و تحلیل در پروژه، توصیفی – تحلیلی خواهد بود. کلیهی آثاری که در روند تحقیق به آنها برمیخوریم را شامل میشود.
1-7 معرفی جامعه آماری و نمونه ها
در این پژوهش سعی بر آن شده است که به بررسی 1566 نشانه که متعلق به دهه های 70 و80 ایران است، پرداخته شود.
1-8 محدودیتهای پژوهشی
خوشبختانه در این طی این پژوهش هیچگونه کمبود و محدودیتی به لحاظ پژوهشی وجود نداشته است و کتابها و منابع مورد نیاز در دسترس بودهاند.

فصل دوم
تعریف نشانه و انواع آن
حقایق و وقایع بیشماری که در ماوراء درک بشر قرار دارند او را واداشته تا برای ابراز اندیشهها و مفاهیمی که بیان فهم و توصیف کلامی آنها مشکل بوده است نظامهایی از علائم گوناگون ابداع کند.
زندگی ما ناشی از برقررار کردن ارتباطمان است. ما ترجیح میدهیم که فاصلههای بعید زمانی و مکانی را علاوه بر به کارگیری زبان گفتاری از علائم نوشتاری در تمام ابعاد آن برطرف سازیم و از آن طریق ایجاد ارتباط نماییم. امروزه بیش از هر زمانی ما از علائم در جایگزینی و پر محتوا کردن علائم محدود الفبایی استفاده میکنیم.

2-1 تعریف واژه نشانه
واژه سمبل در لغت به‌ معنای نماد، نشانه، دالّ، نمودگار، نمون، رمز است (آریان پور، 1385، 2258) و در عرف علمی، کد و سمبل نیز برای آن به‌کار می‌رود (محسنیان راد، 1385، 202).
این اصطلاح، در حوزه فلسفه زبان، زبان‌شناسی، ارتباط‌شناسی و هنر و ادبیات به‌کار برده می‌شود و اصل آن ریشه در ادبیات نشانه‌شناختی جهان باستان دارد. گذشتگان همواره منابعی غنی از رمزها (نمادها) را در ادبیات خود دربر داشته‌اند و نمادها از ارکان اساطیر کهن است؛ بلکه زبان اسطوره، نماد است (پیرحیاتی، 1385، 355). اما اصطلاح نشانه و به تبع آن انواع نشانه از جمله نماد، برای اولین‌بار توسط چارلز ساندرز پیرس1، فیلسوف پراگماتیست آمریکایی و با تقسیم سه‌گانه نشانه توسط او وارد ادبیات علمی دوران مدرن شد و مورد استفاده در علوم گوناگون قرار گرفت.
نماد، نشانه‌ای است که میان صورت و مفهوم آن نه شباهت عینی است و نه رابطه همجواری بلکه رابطه‌ای است قراردادی نه ذاتی و خود به خودی (محسنیان راد، 1385، 202). نشانه‌های نمادین را نشانه‌های غیرآیکونیک2 و نشانه‌های طبیعی و نشانه‌های قراردادی و نشانه‌های وضعی نیز می‌نامند ( همان، 192).
پروفسور دنیس استاد دانشگاه بوستون در کتاب “نشانه‌ها و رمزها، ارتباطات انسانی و تاریخچه آن”، درباره تفاوت انواع نشانه‌ها می‌نویسد: «علایم را حیوانات نیز به‌ خوبی انسان درک می‌کنند؛ در حالی که نمادها این‌گونه نیستند. علایم عملکردی انحصاری دارند؛ در حالی که نمادها، نماینده معنای وسیع‌تر و حاوی واقعیت کمتری هستند. نشانه‌های تصویری مانند اصل خود هستند و در نتیجه متقاعد کننده‌اند و بدون توضیح تقریباً قابل درکند، در حالی که نمادها منحصراً از طریق قراردادهای اجتماعی مفهوم پیدا می‌کنند و غالباً از طریق آموزش مستقیم باید آموخته شوند. نمادها پیچیده‌تر از نشانه‌ها هستند (همان، 202). نشانه‌های تصویری مانند اصل خود هستند و در نتیجه متقاعد کننده‌اند و بدون توضیح تقریباً قابل درکند، در حالی که نمادها منحصراً از طریق قراردادهای اجتماعی مفهوم پیدا می‌کنند و غالباً از طریق آموزش مستقیم باید آموخته شوند. نمادها پیچیده‌تر از نشانه‌ها هستند (همان، 202).
حدوداً از 10 سال پیش، به پیشنهاد استادان رشته ارتباط تصویری، در دانشکدههای هنر واژهی «نشانه» به جای «آرم» و «لوگو» مورد استفاده قرار گرفت. از این رو در این بررسی به استناد فرهنگ لغات «هزاره»، «لاروس» و «معین»، از همان واژه آرم استفاده شده که نزدیکترین معادل «لوگو» بوده و از طرفی آشناترین واژه برای افراد جامعه ما نیز هست (پهلوان، 1390، 31).
هزاره : لوگو: (موسسه و غیره) آرم، علامت (حق شناس، 1380، 952).
فرهنگ معین: آرم (فر3) نشانهای مشخص و معرف دولت، اداره، موسسه، کارخانه و مانند آن (معین، 1380، 13).
لاروس: لوگو: بازنمایی گرافیک از یک مارک/ صنعتی یا تجاری (لاروس، 2002، 461).

2-2 بازنمایی در نشانه از چشم انداز نشانهشناسی
یک «آرم» به مثابهی یک «نشانه» بازنماییای است که پیوند دو وجه «دال و مدلول»؛ یا دو گسترهی «بیان و محتوا» را نمایندگی میکند.
در نشانههای فیگوراتیو وجه سومی نیز به آن افزوده میشود: مرجع، که همان « شی» یا فیزیک « واقعی» است. یک سنجاب در نشانه صندوق پسانداز (شکل 2-1)، یک شیر در نشانه کارخانهی اتومبیل سازی (شکل 2-2)، یک گاو در نشانه تولیدکنندهی لبنیات (هایل برون، 2001، 89) (شکل 2-3).

روند بازنمایی در نشانه، با دو هدف و گاهی همزمان صورت می گیرد: بازنمایی « مفهومی»، بازنمایی «تصویری» (نمودار2-1).
نمودار2-1 ساختار سه وجهی در بازنمایی نشانه، هایل برون، 2001، 89.
بازنمایی مفهومی، با پردازش ایده که گزینش مجموعهی نشانه ها، برای بیان ارزشها، اهداف ویا مسئولیت سازمان را تعریف میکند.
بازنمایی تصویری، توصیف خصلتهای همانندِ سازمان است. رویکرد فرستنده پیام به مصداق، یعنی «شی واقعی» است. «شی» به شکل فیگوراتیو، ویژگی همانند با سازمان را عینیت می بخشد.
بنابراین میتوان رابطه دال و مدلول را در نشانههای تصویری، روی طیف وسیعی فرض کرد. گزینش از روی این طیف، هر چه ذهنیتر و مبهمتر باشد، دلالت آن نیز ضمنی و برای تاویل نشانه، فرآیند رمزگشایی توسط کاربر، دشوارتر خواهد بود. و برعکس، گزینش به هر میزان که عینیتر، محسوس و مشخص باشد، درک و دریافت رمز آن گشودهتر خواهد بود. در این باره میتوان گفت، پیوستگی میان «بیان و محتوا» موردی است که میتواند کم یا زیاد باشد. هر قدر میزان پیوستگی زیادتر باشد، رابطه انگیختهتر و هر چه کم باشد، رابطه دلبخواهیتر است. انگیختگی، رابطهای ماهیتی است که نتیجه آن از نوعِ همانندی است.
بنابراین، بازنمایی در نشانه، امکان گزینشی از روی طیف وسیعی از همانندها است که می تواند به تصویری برای شناسایی فرستنده تبدیل شود. این «شناساننده» در صورتی که بیانگر ویژگیهای خاص فرستنده پیام باشد؛ به عنوان «نشان هویت» سازمان به جامعه معرفی میشود، در غیر این صورت به عنوان «علامتی» تلقی میشود که با « نامِ» سازمان ارتباط دارد و شاید بهتر است بگوییم «نمایه ای از نام سازمان» شناخته میشود.

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید