دانشگاه آزاد اسلامي
واحـد شـاهـرود
دانشکده‏ي علوم انساني ، گروه تاريخ
پايان نامه براي دريافت درجه‏ي کارشناسي ارشد (M.A.)
گرايش: تاريخ ايران باستان
عنـوان:
اصول کشورداري و سياست خارجي هخامنشيان از کوروش تا داريوش اوّل
استـاد راهنمـا:
دکتـر محمّـدرضـا بابايـي
استـاد مشـاور:
دکتـر ميـرزامحمّـد حسنـي
نگـارش:
فاطمـه نظـرقلـي
تابستان 1393

Islamic Azad University
Shahrood Branch
Faculty of Humanities, Department of History
Thesis for a master`s degree “M.A.”
Orientation: History of Ancient Iran
Subject:
The Principles of Statesmanship & Foreign Policy Achaemenian from Cyrus up to Darius
Thesis Advisor:
Mohammad-Reza Babaei Ph.D.
Consulting Advisor:
Mirza-Mohammad Hasani Ph.D.
By:
Fatemeh Nazargholi
Summer 2014
بسمهتعالي
تعهّدنامه‏ي اصالت پاياننامه
اين‏جانب فاطمه نظرقلي دانش‏آموخته‏ي مقطع کارشناسي ارشد ناپيوسته در رشته‏ي تاريخ ايران باستان که در تاريخ 14/04/1393 از پاياننامه‏ي خود تحت عنوان اصول کشورداري و سياست خارجي هخامنشيان از کوروش تا داريوش اوّل با کسب نمره‏ي 17.5و درجه‏ي M.A.)) دفاع نمودهام بدين‏وسيله متعهّد ميشوم:
1) اين پاياننامه حاصل تحقيق و پژوهش انجام شده توسّط اينجانب بوده و در مواردي که از دستاوردهاي علمي و پژوهشي ديگران (اعم از پاياننامه،کتاب،مقاله و…) استفاده نمودهام، مطابق ضوابط و رويه موجود، نام منبع مورد استفاده و ساير مشخّصات آن را در فهرست مربوطه ذکر و درج کردهام.
2) اين پاياننامه قبلا براي دريافت هيچ مدرک تحصيلي (هم سطح، پايينتر يا بالاتر) در ساير دانشگاههاو مؤسّسات آموزش عالي ارائه نشده است.
3) چنانچه بعد از فراغت از تحصيل، قصد استفاده و هرگونه بهرهبرداري اعم از چاپ کتاب، ثبت اختراع و… از اين پايان‏نامه داشته باشم، از حوزه‏ي معاونت پژوهشي واحد مجوزهاي مربوطه را اخذ نمايم.
4) چنانچه در هر مقطع زماني خلاف موارد فوق ثابت شود، عواقب ناشي از آن را مي‏پذيرم و واحد دانشگاهي مجاز است با اين‏جانب مطابق ضوابط و مقررات رفتار نموده و در صورت ابطال مدرک تحصيليام هيچ‏گونه ادّعايي نخواهم داشت.
فاطمه نظرقلي
15/04/1393
سپاس‏گزاري:
سپاس خداي را که سخنوران، در ستودن او بمانند و شمارندگان، شمردن نعمت‎هاي او ندانند و کوشندگان، حق او را گزاردن نتوانند. و سلام و درود بر محمّد و خاندان پاك او و شهيدان راه اسلام و ايران؛ بر حسب وظيفه و از باب “من لم يشکر المنعم من المخلوقين لم يشکر اللَّه عزّ و جلّ” از استاد با کمالات و شايسته؛ جناب آقاي دکتر محمّدرضا بابايي که در کمال سعه‏ي صدر، با حسن خلق و فروتني، از هيچ کمکي در اين عرصه بر من دريغ ننمودند و زحمت راهنمايي اين پايان‏نامه را بر عهده گرفتند و بدون مساعدت ايشان، اين پژوهش به نتيجه‏ي مطلوب نمي‏رسيد؛ از استاد صبور و باتقوا، جناب آقاي دکتر ميرزامحمّد حسني مشاور محترم بنده و نيز از جناب دکتر احمداشرفي مديريت محترم گروه تاريخ دانشگاه آزاد اسلامي واحد شاهرود؛ و از استاد فرزانه و دلسوز؛ جناب آقاي دکترحسن شادپور که زحمت داوري اين پايان‏نامه را متقبّل شدند؛ کمال تشکّر و قدرداني را دارم.
و در پايان بر خود واجب ‏مي‏دانم از تمامي عزيزاني که در مدّت تحصيل، امور آموزشي و پژوهشي و رفاهي ما را سامان بخشيده و مشفقانه به انجام رسانيدند، سپاسگزاري نمايم. سعي‏شان مشکور و اجرشان محفوظ باد.
تقديم به:
سياستمداران متعهّد، کشورداران و تاريخ‏سازان ايران اسلامي؛
و
آنان که در راه عزّت و سربلندي اين سرزمين گام برمي‏دارند؛
فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکيده ……………………………………………………………………………………………………………………. 1
مقدّمه ……………………………………………………………………………………………………………………. 2
فصل اوّل: کليّات تحقيق
1-1 بيان مسأله ………………………………………………………………………………………………………………………….. 6
1-2 اهداف تحقيق ……………………………………………………………………………………………………………………… 7
1-3 سؤالات تحقيق ……………………………………………………………………………………………………………………. 8
1-4 فرضيه‏هاي تحقيق ………………………………………………………………………………………………………………. 8
1-5 پيشينه‏ي تحقيق ………………………………………………………………………………………………………………….. 9
1-6 بررسي منابع و مآخذ …………………………………………………………………………………………………………… 10
1-7 روش تحقيق …………………………………………………………………………………………………………………….. 14
فصل دوّم: مفاهيم نظري و نگاهي اجمالي به ظهور و سقوط سلسله‏ي هخامنشيان
2-1 اصول کشورداري ……………………………………………………………………………………………………………….. 16
2-1-1 حکومت ……………………………………………………………………………………………………………………….. 16
2-1-2 سياست مدن …………………………………………………………………………………………………………………. 17
2-1-3 سياست داخلي ………………………………………………………………………………………………………………. 18
2-2 سياست خارجي ………………………………………………………………………………………………………………….. 18
2-2-1 تعاريف و ديدگاه‏ها …………………………………………………………………………………………………………. 19
2-2-2 سياست خارجي: تاريخچه و تفاوت آن با روابط بينالملل …………………………………………………… 20
2-2-3 اهداف سياست خارجي …………………………………………………………………………………………………… 22
2-2-4 عوامل مؤثّر بر سياست خارجي ………………………………………………………………………………………… 23
2-2-5 عوامل سياست‏گذاري خارجي ………………………………………………………………………………………….. 24
2-2-6 ابزارهاي سياست خارجي ………………………………………………………………………………………………… 25
2-2-7 اجراي سياست خارجي و تفاوت آن با سياست داخلي …………………………………………………………. 28
2-2-8 سياست خارجي و قدرت ملّي ………………………………………………………………………………………….. 29
2-3 نگاهي اجمالي به ظهور و سقوط سلسله‏ي هخامنشيان ………………………………………………………….. 30
2-3-1 خاستگاه هخامنشيان ……………………………………………………………………………………………………… 30
2-3-2 نام و مدّت سلطنت پادشاهان هخامنشي ………………………………………………………………………….. 32
2-3-3 سقوط ماد به دست کوروش دوّم هخامنشي ……………………………………………………………………… 33
2-3-4 کمبوجيه دوّم ………………………………………………………………………………………………………………… 37
2-3-5 کودتاي گئوماتا يا بردياي دروغين …………………………………………………………………………………… 40
2-3-6 داريوش اوّل ………………………………………………………………………………………………………………….. 42
2-3-7 از خشايارشا تا داريوش سوّم ……………………………………………………………………………………………. 43
فصل سوّم: بررسي و تحليل
‏3-1 اصول کشورداري و سياست خارجي هخامنشيان در دوران کوروش …………………………………………. 51
3-1-1 اصول کشورداري کوروش ………………………………………………………………………………………………. 51
3-1-1-1 رعايت اصل اوّل کشورداري توسّط کوروش …………………………………………………………………. 53
3-1-1-2 رعايت عدالت و اصول کشورداري توسّط کوروش …………………………………………………………. 65
3-1-1-3 سياست لشکري و نظامي کوروش در خدمت کشورداري ……………………………………………….. 66
3-1-1-4 سياست چندپايتختي ………………………………………………………………………………………………….. 70
3-1-2 سياست خارجي کوروش …………………………………………………………………………………………………. 60
3-1-2-1 تصرّف ماد با تکيه بر سياست سازش با بزرگان ماد ………………………………………………………. 60
3-1-2-2 سياست جنگ و توسعه‏ي قلمرو حکومتي با تصاحب سه مرکز مهم از چهار قدرت بزرگ جهان آن زمان با تکيه بر تساهل و مدارا با ملل مغلوب ………………………………………………………………………….. 62
3-1-2-3 سياست تساهل ديني …………………………………………………………………………………………………. 67
3-1-2-4 نقش درياها در کشورداري و سياست خارجي کوروش …………………………………………………… 70
3-1-2-5 مرگ کوروش و ناتمام ماندن سياست توسعه‏ي قلمرو حکومتي ……………………………………… 71
3-2 ‏اصول کشورداري و سياست خارجي هخامنشيان در دوران کمبوجيه ………………………………………… 73
3-2-1 اصول کشورداري کمبوجيه …………………………………………………………………………………………….. 73
3-2-1-1 پيش از حمله به مصر ………………………………………………………………………………………………… 74
3-2-1-2 نقش خراج و ماليات به عنوان اصل اقتصادي کشورداري در دوران حکومت کمبوجيه ………. 74
3-2-2 سياست خارجي کمبوجيه ………………………………………………………………………………………………… 79
3-2-2-1 توسعه‏طلبي و ادامه‏ي فتوحات کوروش ……………………………………………………………………….. 79
3-2-2-2 تاکتيک تأسيس نيروي دريايي ………………………………………………………………………………………….. 82
3-2-2-3 سياست‏هاي کمبوجيه در مصر و سياست او در قبال کاهنان مصري ……………………………….. 82
3-2-2-4 سياست‏هاي کمبوجيه پس از فتح مصر ……………………………………………………………………….. 84
3-3 ‏اصول کشورداري و سياست خارجي هخامنشيان در دوران گئومات …………………………………………. 88
3-3-1 سياست‏هاي داخلي و خارجي گئومات ………………………………………………………………………………. 90
3-3-2 حمايت از طبقات فرودست ……………………………………………………………………………………………… 93
3-4 ‏اصول کشورداري و سياست خارجي هخامنشيان در دوران داريوش اوّل …………………………………… 93
3-4-1 اصول کشورداري داريوش ………………………………………………………………………………………………. 93
3-4-1-1 تشکيلات حکومتي و کشورداري داريوش ……………………………………………………………………. 95
3-4-1-2 تقسيم قلمرو شاهنشاهي به چندين ساتراپ ………………………………………………………………….. 97
3-4-1-3 نظام‏مندي ماليات ……………………………………………………………………………………………………. 100
3-4-1-3-1عنوان‏هاي ماليات و خراج …………………………………………………………………………………….. 101
3-4-1-3-2 نظام خراجگذاري در دوران داريوش اوّل ……………………………………………………………….. 102
3-4-1- 3-3 شيوه‏ي گردآوري ماليات‏ها …………………………………………………………………………………. 104
3-4-1-3-4 هدايا و خراج (اقوام هديه‏دهنده و خراج‏دهنده) ……………………………………………………….. 106
3-4-1-3-5 نقش برجسته‏ي هيأت‏هاي نمايندگي ملّت‏هاي امپراتوري در تخت جمشيد ………………. 109
3-4-1-4 ايجاد راه شاهي ………………………………………………………………………………………………………. 110
3-4-1-5 ايجاد لشکر جاويدان ………………………………………………………………………………………………….113
3-4-1-6 رعايت حقوق اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي توسّط داريوش ………………………………………… 114
3-4-1-6-1 قانون‏گذاري ……………………………………………………………………………………………………….. 114
3-4-1-6-2 برپا کردن اقتصاد سالم ………………………………………………………………………………………… 116
3-4-1-6-3 توجّه ويژه به توسعه‏ي کشاورزي ………………………………………………………………………….. 116
3-4-1-6-4 توجّه ويژه به حقوق مربوط به کار ………………………………………………………………………… 118
3-4-1-6-4-1 حقّ کار کردن ……………………………………………………………………………………………….. 119
3-4-1-6-4-2 حق تمتّع عادلانه و مساعد کار ………………………………………………………………………… 119
3-4-1-6-4-3 حقّ دريافت مزد و مزاياي منصفانه …………………………………………………………………… 120
3-4-1-7 سياست چندپايتختي ………………………………………………………………………………………………. 120
3-4-2 سياست خارجي داريوش ………………………………………………………………………………………………. 121
3-4-2-1 مقابله با شورش‏ها و قيام‏ ولايات استقلال‏طلب ………………………………………………………….. 121
3-4-2-2 استقرار امنيّت و سازندگي ………………………………………………………………………………………… 125
3-4-2-3 سياست جنگ و لشکرکشي‌ ……………………………………………………………………………………… 125
3-4-2-4 سياست خارجي داريوش نسبت به سرزمين‏هاي ديگر …………………………………………………. 126
3-4-2-4-1 مصر ………………………………………………………………………………………………………………….. 126
3-4-2-4-2 سکاها ……………………………………………………………………………………………………………….. 127
3-4-2-4-3 يونان …………………………………………………………………………………………………………………. 128
3-4-2-4-4 اسپارت ………………………………………………………………………………………………………………. 131
3-4-2-5 نقش درياها و آبراهه‏ها در سياست خارجي داريوش …………………………………………………….. 133
3-4-2-5-1 خليج فارس و درياي عمان ………………………………………………………………………………….. 133
3-4-2-5-2 مديترانه و درياي سرخ ………………………………………………………………………………………… 138
3-4-2-5-3 کانال سوئز ………………………………………………………………………………………………………… 139
3-4-2-6 سياست ديني داريوش ……………………………………………………………………………………………… 142
3-4-3 تقسيم‏بندي تحوّلات دوران داريوش ……………………………………………………………………………… 143
فصل چهارم: نتيجه‏گيري و پيشنهادات
4-1 نتيجه‏گيري ……………………………………………………………………………………………………………………… 147
4-2 پيشنهادات ………………………………………………………………………………………………………………………. 150
فهرست منابع و مآخذ ………………………………………………………………………………………………………………. 151
فهرست جداول
جدول (2-1) …………………………………………………………………………………………………………………………….. 21
جدول (3-1) …………………………………………………………………………………………………………………………… 100
فهرست نمودارها
نمودار (2-1) …………………………………………………………………………………………………………………………….. 22
نمودار (2-2) …………………………………………………………………………………………………………………………….. 24
نمودار (2-3) …………………………………………………………………………………………………………………………….. 28
فهرست تصاوير
تصوير ( 2-1) …………………………………………………………………………………………………………………………… 31
تصوير (3-1) …………………………………………………………………………………………………………………………….. 53
تصوير (3-2) …………………………………………………………………………………………………………………………….. 57
تصوير (3-3) …………………………………………………………………………………………………………………………….. 58
تصوير (3-4) …………………………………………………………………………………………………………………………….. 62
تصوير (3-5) …………………………………………………………………………………………………………………………….. 65
تصوير (3-6) …………………………………………………………………………………………………………………………….. 68
تصوير (3-7) …………………………………………………………………………………………………………………………….. 72
تصوير (3-8) …………………………………………………………………………………………………………………………….. 72
تصوير (3-9) …………………………………………………………………………………………………………………………….. 73
تصوير (3-10) ………………………………………………………………………………………………………………………….. 81
تصوير (3-11) ………………………………………………………………………………………………………………………….. 83
تصوير (3-12) ………………………………………………………………………………………………………………………….. 85
تصوير (3-13) ………………………………………………………………………………………………………………………….. 86
تصوير (3-14) ………………………………………………………………………………………………………………………….. 88
تصوير (3-15) ………………………………………………………………………………………………………………………….. 91
تصوير (3-16) ………………………………………………………………………………………………………………………….. 94
تصوير (3-17) ………………………………………………………………………………………………………………………….. 97
تصوير (3-18) ………………………………………………………………………………………………………………………….. 98
تصوير (3-19) ………………………………………………………………………………………………………………………… 106
تصوير (3-20) ………………………………………………………………………………………………………………………… 110
تصوير (3-21) ………………………………………………………………………………………………………………………… 112
تصوير (3-22) ………………………………………………………………………………………………………………………… 112
تصوير (3-23) ………………………………………………………………………………………………………………………… 113
تصوير (3-24) ………………………………………………………………………………………………………………………… 122
تصوير (3-25) ………………………………………………………………………………………………………………………… 123
تصوير (3-26) ………………………………………………………………………………………………………………………… 127
تصوير (3-27) ………………………………………………………………………………………………………………………… 130
تصوير (3-28) ………………………………………………………………………………………………………………………… 139
تصوير (3-29) ………………………………………………………………………………………………………………………… 141
چکيده
علل موّفّقيّت و ظهور قدرتمندانه‏ي يک دولت و يا افول و عدم توفيق آن رابطه‏اي مستقيم با نحوه‏ي کشورداري و اجراي سياست خارجي آن حکومت دارد. فلذا آشنايي با اسلوب‏هاي مختلف کشورداري و رعايت اصول اين فنّ مهمّ و حياتي توسّط حکومت‏هاي مختلف در گذشته و حال مي‏تواند راهگشاي خوبي براي تحقّق اهداف ملّي و منافع يک سرزمين يا دولت باشد، به ويژه اتّخاذ سياست خارجي مناسب و منسجم که يکي از عوامل اصلي ثبات و دوام کشورها در صحنه‏ي بين‏المللي به شمار مي‏رود. يکي از نمونه‏هاي بارز اين حکومت‏ها که بررسي چگونگي به قدرت رسيدن، اوج‏گيري و در نهايت افول آن نشانگر تأثير انکارنشدني نحوه‎‏ي کشورداري و اجراي سياست خارجي آن است، امپراتوري بزرگ هخامنشي است. هخامنشيان دوّمين سلسله‏ي پادشاهي ايران است که پس از زوال حکومت مادها، به وسيله‏ي کوروش هخامنشي به سال 550 ق.م بنيان‏گذاري شد و به مدّت 220 سال به حيات خويش ادامه داد. هخامنشيان در دوران اوّليّه‏ي سلطنت خود و به دست پادشاهان موفّق و کارآمدي چون کوروش و داريوش اوّل به دستاوردهاي گران‏بهايي در ابعاد گوناگون دست يافتند و به ويژه اصول کشورداري و سياست خارجي موفّق آن قابل تأمّل است. آن‏ها با پايه‏گذاري اصل تسامح و مدارا با ملل مغلوب و همزيستي مسالمت‏آميز و احترام متقابل به ملل مختلف و اديان و مذاهب گوناگون در عرصه‏ي بين‏المللي انقلابي بزرگ در سياست به وجود آوردند و با طرز تفکّر منطقي و تشکيلات منظّم کشوري و لشکري خود يکي از شکوفاترين تمدّن‏هاي بشري را به جهان عرضه کردند. لذا در اين نوشتار به اصول کشورداري و سياست خارجي هخامنشيان در دوره‏ي حکمراني کوروش، کمبوجيه و داريوش اوّل پرداخته شده است.
واژه‎هاي کليدي: کشورداري، سياست خارجي، هخامنشيان، کوروش، کمبوجيه، داريوش اوّل.
مقدّمه
“منم کوروش، فرزند کمبوجيه، فرمانرواي آسيا، که دولت پارس را بنا کردم. بر زمين کمي که تن مرا دربرگرفته رشک مبر.” (از سنگ‏نبشته‏اي در کنار آرامگاه کوروش هخامنشي)
اتّخاذ سياست خارجي مناسب و منسجم از سوي هر دولتي، يکي از عوامل اصلي ثبات و دوام کشورها در صحنه‏ي بين‏المللي در مقابل رقيبان متعدّد به شمار مي‏رود. تجربه‏ي تاريخي نشان داده که اتّخاذ سياست خارجي غلط و نامناسب از سوي دولت‏ها در اکثر موارد به سقوط و از ميان رفتن آن‏ها انجاميده است. آگاهي از چگونگي روابط و مناسبات خارجي دولت‏ها و سياست‏هاي متّخذه‏ي آنان در صحنه‏ي بين‏المللي مي‏تواند در فرآيند تصميم‏گيري مسؤولان و مجريان سياست خارجي کشورها در قبال واحدهاي سياسي ديگر و بازيگران متعدّد بين‏المللي مؤثّر افتد.
زبان، آداب و رسوم، فرهنگ، تمدّن، سياست و … هر کشوري ميراث نياکان آن جامعه طيّ ادوار گذشته است. يکي از دوره‏هاي شکوه و عظمت فرهنگ و تمدّن ايراني، دوران هخامنشيان است. هخامنشيان دوّمين سلسله‏ي پادشاهي ايران است که پس از زوال حکومت مادها، به وسيله‏ي کوروش هخامنشي (کوروش کبير) به سال 550 ق.م بنيان‏گذاري شد و به مدّت 220 سال به حيات خويش ادامه داد. کوروش اين سلسله‏ي حکومتي را به نام نياي خويش هخامنش ناميد. در مدّت دويست و بيست سال حکومت هخامنشي، دوازده تن بر مسند پادشاهي تکيه زدند که معروف‏ترين آنان کوروش و داريوش اوّل بودند. سرانجام اين حکومت مقتدر پارسي در سال 330 ق.م در زمان پادشاهي داريوش سوّم با حمله‏ي اسکندر مقدوني از ميان رفت. ايران دوره‏ي هخامنشي به دليل دستاوردهاي گران‏بهاي آن در ابعاد گوناگون، يکي از دوره‏هاي درخشان تاريخ و فرهنگ کشور ما محسوب مي‏شود. در اين دوره است که پادشاهاني موفّق و کارآمد چون کوروش و داريوش بزرگ ظهور کردند و با پايه‏گذاري اصل تسامح و مدارا و همزيستي مسالمت‏آميز در عرصه‏ي بين‏المللي انقلابي بزرگ در عالم سياست به وجود آوردند و با طرز تفکّر منطقي و تشکيلات منظّم خود يکي از شکوفاترين تمدّن‏هاي بشري را به جهان عرضه کردند. در شرايطي که دولت‏هاي گوناگون جهان کنوني با وجود گذشته‏ي تاريک و کم‏سابقه‏ي خود در پي احياي تاريخ و عظمت کاذب خود هستند، بسيار کم‏لطفي است که از گذشته‏ي باستاني و دوره‏ي عظمت ايران دوره‏ي هخامنشي در نوع خود بي‏نظير بود آگاه نباشيم و دستاوردهاي ارزشمند آن را به بوته‏ي فراموشي بسپاريم. تشکيلات داخلي و سياست خارجي هخامنشيان به ويژه در دوران پادشاهي داريوش اوّل، امپراتوري ايران را به مقتدرترين حکومت آن زمان تبديل نمود. داريوش پس از فرونشاندن شورش‌هاي دروني و سرکوبي شورشيان، دستگاه‌هاي کشوري و ديواني منظّمي درست کرد که براساس آن همه‏ي کشورها و استان‌هاي پيرو شاهنشاهي او بتوانند با يکديگر و با مرکز شاهنشاهي مربوط و از ديدگاه سازمان اداري هماهنگ باشند. در زمان او با سياست‏هايي چون آزادي مذهبي و ابقاي حکمرانان و شاهان محلّي مرزهاي سرزمين‌هاي شاهنشاهي ايران از يک سو به چين و از سوي ديگر به درون اروپا و آفريقا مي‌رسيد. فلذا در اين پايان‏نامه تلاش مي‏شود با تحليل سياست خارجي و اصول کشورداري هخامنشيان از کوروش تا داريوش اوّل، بررسي شود که اين سياست خارجي و اصول کشورداري چه تأثيري در ثبات و پايداري اين امپراتوري باستاني داشته است. در اين راستا اين پايان نامه به چند فصل تقسيم مي‏شود. فصل اوّل با عنوان کليّات تحقيق به بيان مسأله و سوالات و فرضيه‏هاي تحقيق مربوط است. فصل دوّم با عنوان کليّات نظري به تعاريف متغيّرهاي پژوهش به صورت مبسوط اختصاص دارد. در اين فصل با تعاريف سياست داخلي و خارجي، کشورداري، ديپلماسي و ساير اصطلاحات مرتبط با اين موضوعات و نيز تاريخچه‏اي از امپراتوري هخامنشيان آشنا مي‏شويم. در فصل سوّم با عنوان بررسي و تحليل به مسائل و رويدادهاي مربوط با سياست خارجي و اصول کشورداري هخامنشيان خواهيم پرداخت که دربرگيرنده‏ي حوزه‏ي زماني از کوروش تا داريوش اوّل است. و در پايان به نتيجه‏گيري از اين پژوهش و ارائه‎ي پيشنهادات خواهيم پرداخت.
نيک بر خود و بر شما نيز عيـان است که اين پايان‏نامه خالي از ضعف و سستي نخواهد بود، که هيچ اثري عاري از ايراد نيست الا آثار قدرت لايزال الهي؛ ليک ما آن‏چه در توان داشتيم به کار بستيم و به مصداق سخنِ ارزشمندِ داستان‏سراي بزرگ گنجه حکيم نظامي رحمت الله عليه:
اگر چـه مـور، قـربان را نشـايدملخ، نُـزل سليمــان را نشــايد
نبود آبي جز اين، در مغز ميغـموگر بودي، نبودي جـان دريغم
و بر اين امر معترف هستم که اين پايان‏نامه قطره‏اي است از درياي بزرگ تاريخ و هنوز جاي کار در اين باره بسيار است و به قول مرحوم علامه اقبال لاهوري:
گمان مبر که به پايان رسيده کار مغان هزار باد? ناخـورده در رگ تاک است
در پايان جا دارد تا از اساتيد فرهيخته‏ي خود در دانشگاه آزاد اسلامي واحد شاهرود به ويژه آقايان دکتر محمّدرضا بابايي استادراهنماي محترم و فرهيخته‏ي بنده و دکتر ميرزامحمّد حسني مشاور فرزانه‎ي اينجانب و نيز تمامي مسؤولين و ساير اساتيد محترم دانشگاه منجمله دکتر محمّد نبي سليم و دکتر محمّدعلي عليزاده و دکتر احمد اشرفي مدير گروه محترم که در راه تعالي علم و دانش و تجلّي تاريخ باشکوه اين مرز و بوم گام برمي‏دارند تقدير و تشکّر نمايم و از درگاه ايزد منّان براي تمامي اين عزيزان، عزّت و سربلندي و سلامت و سعادت خواستارم و باز به گوهرِ سخنِ حکيم گنجه پناه مي‏برم:
سخن را بر سعــادت ختم کـردمورق کاينجـا رسـاندم، درنــوردم
خدايا، هر چه رفت از سهوکــاريبيــامـرز از کــرم، کامـرزگـاري
فصـل اوّل:
کليـّـات تحقيق
1-1 بيان مسأله
شناخت تمدّن ايران دوران هخامنشيان که تأثيري بنيادين بر دوران‌هاي پسين گذارده ‌است، براي شناخت جامع فرهنگ سياسي و حکومتي ايران گريزناپذير است. پذيرش و بردباري ديني از ويژگي‌هاي شاهنشاهي هخامنشي به شمار مي‌رفت. اين امپراطوري بزرگ طبق اسناد در سازمان جهاني يونسکو به عنوان بزرگ‏ترين و اوّلين امپراطوري جهان به ثبت رسيده است. حکومت هخامنشيان در سال 550 قبل از ميلاد با سقوط دولت ماد به دست کوروش تأسيس شد. کوروش که پادشاهي ماد را به دست آورد داراي دو هدف مهم بود: در باختر تصرّف آسياي صغير و ساحل درياي مديترانه که همه‏ي جاده‌هاي بزرگي که از ايران مي‌گذشت به بندرهاي آن مي‌رسيد و از سوي خاور، تأمين امنيّت. در سال ???پ. م. کوروش، بابل را شکست داد و آن سرزمين را تصرّف کرد و براي نخستين بار در تاريخ جهان فرمان داد که هر کس در باورهاي ديني خود و انجام آيين ديني خويش آزاد است، و بدين‌سان کوروش قانون سازگاري بين دين‌ها و باورها را پايه‌گذاري کرد و منشور حقوق بشر را بنيان نهاد. کوروش به يهوديان دربند در بابل، امکان داد به سرزمين يهوديّه باز گردند که شماري از آنان به ايران کوچ کردند. اين سياست عاقلانه‏ي کوروش در برخورد با ملل ديگر و نيز کشورداري با رعايت اصول عدالت اجتماعي و احترام به ملل مغلوب موجب پايه‏گذاري امپراطوري قدرتمند هخامنشي شد. کوروش در دوران زمامداري خود، از سياست اقتصادي و اجتماعي عاقلانه‌اي که کمابيش بر اساس خواسته‌هاي کشورهاي وابسته بود، پيروي مي‌کرد. از اين سخنِ او که مي‌گويد: “رفتار پادشاه با رفتار شبان تفاوت ندارد، چنان‎که شبان نمي‌تواند از گلّه‌اش بيش از آن‏چه به آن‏ها خدمت مي‌کند، بردارد. همچنان پادشاه از شهرها و مردم همان‌قدر مي‌تواند استفاده کند که آنها را خوشبخت مي‌دارد.” و نيز از رفتار و سياست همگاني او، به خوبي پيداست که وي تحکيم و تثبيت پادشاهي خود را در تأمين خوشبختي مردم مي‌دانست و کمتر به دنبال زراندوزي و تحميل ماليات بر کشورهاي وابسته‏ي خود بود. او در دوران کشورگشايي نه تنها از کشتن و کشتارهاي وحشتناک خودداري کرد بلکه به باورهاي مردم احترام گذاشت و آن‏چه را که از کشورهاي شکست‌خورده ربوده بودند، پس داد. فلذا از همان نخستين نبردي که به سقوط مادها منجر شد، اساسي‏ترين اصل سياست خارجي و داخلي کوروش يعني تسامح و مدارا پايه‏گذاري شد. پادشاهان بعدي نيز کمابيش اين سياست را ادامه دادند. کمبوجيه با آن‏که از کياست کوروش بهره‌اي نداشت و از سياست آزاده‏ي وي پيروي نمي‌کرد، در دوران توانمندي خود به گرفتن ماليات از مردم شکست‌خورده نپرداخت، بلکه مانند کوروش به گرفتن هديه‌هايي چند قانع بود. او سياست توسعه‏ي ارضي را در پيش گرفت و پس از تسخير مصر سعي کرد تا همان سياست ملايم پدرش را دنبال کند. داريوش اوّل نيز سياست تسامح و مداراي سَلَف خويش را به يک دکترين سياسي تبديل و تلاش کرد تا با روش‏هاي مسالمت‏آميز و صلح‏جويانه‏ي سياست خارجي همچون مذاکره و ديپلماسي به اهداف خود برسد. تشکيلات داخلي و سياست خارجي داريوش اوّل، امپراتوري ايران را مقتدرتر از قبل نمود. داريوش پس از فرو نشاندن شورش‌هاي دروني و سرکوبي شورشيان، دستگاه‌هاي کشوري و ديواني منظّمي درست کرد که براساس آن همه‏ي کشورها و استان‌هاي پيرو شاهنشاهي او بتوانند با يکديگر و با مرکز شاهنشاهي مربوط و از ديدگاه سازمان اداري هماهنگ باشند. در زمان او با سياست‏هايي چون آزادي مذهبي و ابقاي حکمرانان و شاهان محلّي مرزهاي سرزمين‌هاي شاهنشاهي ايران از يک سو به چين و از سوي ديگر به درون اروپا و آفريقا مي‌رسيد. فلذا در اين رساله بر آن خواهيم بود تا به بررسي همه‏جانبه‏ي اصول کشورداري و سياست خارجي دولت هخامنشيان از آغاز حکومت کوروش تا پايان حکومت داريوش اوّل بپردازيم.
1-2 اهداف تحقيق
الف) هدف کلّي:
– آشنايي با اصول کشورداري و سياست خارجي هخامنشيان از کوروش تا داريوش اوّل
ب) اهداف جزئي:
1- آشنايي با تعاريف و اصطلاحات کشورداري و سياست خارجي
2- آشنايي با حکومت هخامنشيان
3- آشنايي با پادشاهان سلسله‏ي هخامنشي
4- آشنايي با گوشه‏هايي از تاريخ ايران پيش از اسلام
5- آشنايي با روابط سياسي ايران در زمان حکومت هخامنشيان با اقوام و ملل مختلف همچون يونان
ج) هدف کاربردي:
علاوه بر دانشجويان رشته‏ي تاريخ، دانشجويان و علاقه‏مندان ساير رشته‏ها همچون علوم سياسي و جغرافيا و باستان‏شناسي و هنر نيز مي‏توانند از نتايج اين پژوهش بهره‏مند باشند.
1-3 سؤالات تحقيق
الف) سؤال اصلي:
1- اصول و مبناي کشورداري و سياست خارجي پادشاهان نخستين هخامنشي بر چه اساسي استوار بوده است؟
ب) سؤالات فرعي:
2- ميزان تأثيرپذيري شاهان نخستين هخامنشي در اصول کشورداري از تمدّن‏هاي همجوار تا چه حد بوده است؟
3- چه عللي موجب اقتدار ايران در زمان حکومت داريوش اوّل بوده است؟
4- سياست خارجي شاهان نخستين هخامنشي بر مبناي چه اصول و اساسي شکل گرفته است؟
5- چه عواملي موجب تداوم حيات امپراتوري هخامنشيان بوده است؟
1-4 فرضيه‏هاي تحقيق
1- به نظر مي‏رسد کشورداري و سياست خارجي پادشاهان نخستين هخامنشي بر اساس اصولي همچون برقراري عدالت اجتماعي، تسامح و مدارا، مسالمت‏جويي و تعامل صلح‏آميز، مذاکره و روش ديپلماتيک پايه‏ريزي شده است.
2- به‏نظر مي‏رسد هخامنشيان در ابتداي حکومت تأثير قابل‏توجّهي از اصول کشورداري تمدّن‏هاي بين‏النهرين پذيرفته است.
3- به نظر مي‏رسد تشکيلات داخلي و سياست خارجي داريوش اوّل، موجب اقتدار بيش از پيش امپراتوري ايران بوده است.
4- به نظر مي‏رسد سياست خارجي شاهان نخستين هخامنشي بر مبناي تسامح و مدارا و احترام به هويت ملّي و مذهبي مغلوبين شکل گرفته است.
5- به نظر مي‏رسد تداوم حيات امپراتوري بزرگ هخامنشيان تا حدّ زيادي مديون سياست خارجيِ خردمندانه‏ي پادشاهان و سياستمداران هخامنشي بوده است.
1-5 سوابق تحقيق
در خصوص موضوع کشورداري و اصول آن توسّط سياستمداران و مورّخان بسياري بحث و کتاب‏هايي نيز در اين زمينه تأليف و نشر گرديده است. همچنين در باب سياست خارجي نيز کارهاي زيادي صورت گرفته است. امّا اختصاصاً درباره‏ي اصول کشورداري و سياست خارجي در دوره‏ي هخامنشيان و به ويژه از کوروش کبير تا داريوش کبير پژوهش چنداني صورت نگرفته و آن چه در کتاب‏هاي بزرگ تاريخ ايران و جهان که در اين مورد بدان‏ها پرداخته شده غالباً به صورت گذرا و اشاره‏وار و در کنار ساير اتّفاقات مهم و دستاوردهاي اين دولت بحث شده است و کتابي يا تأليفي که لااقل بخشي يا فصلي را به اين موضوع اختصاص داده باشد کمتر مشاهده شده است. امّا مقالات و رساله‏هايي چند اختصاصاً به اين موارد پرداخته‎اند هر چند که اين پژوهش‏ها نيز جنبه‏اي کلّي داشته و اگر هم محدود بوده در حوزه‏ي پژوهش اين رساله نبوده است. به عنوان مثال مي‏توان از پايان‏نامه‏ي کارشناسي ارشد آقاي “سعيد پورقيومي” با عنوان “سياست خارجي هخامنشيان از اردشير دوّم تا داريوش سوّم” نام برد که در سال 1390 و با راهنمايي استاد “مصطفي نديم” و در دانشکده‏ي ادبيّات و علوم انساني دکتر علي شريعتي دفاع شده است. مي‏بينيم که حوزه‏ي پژوهش اين رساله تنها در باب سياست خارجي مشترک است. نيز مقاله‏اي کلّي در اين باب در سال 1390 توسّط آقايان “محسن مديرشانه‏چي” و “حسين محمّدي خشتي” با عنوان “سياست خارجي ايران در دوران هخامنشيان” نگاشته شده است. البتّه ناگفته نماند که بسياري از مورّخان و مؤلّفان در آثار و تأليفات مختلف خود به اين موارد اشاره داشته‏اند از جمله بزرگاني چون “هرودوت” يوناني، “ويل دورانت”، “ژنرال سر پرسي سايکس”، “آرنولد توين‏بي”، “محمّد داندامايف”، “کِتزياس”، “هارولد لمب”، “رومن گيرشمن”، “يوزف ويسهوفر”، “هايدماري کخ”، “هرمان بنگستون”، “پيِر بِريان”، “آلبرت تن‏ايک اومستد”، “ن. پيگولوسکايا” و… و نيز از نويسندگان و پژوهشگران داخلي هم مي‏توان نام برد از بزرگاني چون “حسن پيرنيا” (مشيرالدّوله)، “عبدالحسين زرّين‏کوب”، “نصرت‏الله بُختورتاش”، “نصرالله فلسفي” و “عزيزالله بيات” که هر يک به نحوي در آثار خود به موضوع اصول کشورداري و سياست خارجي هخامنشيان جسته و گريخته پرداخته‏اند. با اين توصيفات لزوم پژوهشي جامع در اين باب احساس مي‎شد و با توجّه به ضرورت موضوعاتي از اين قبيل در تاريخ و با لحاظ علاقه‏مندي فراوان خود به تاريخ ايران باستان علي‏الخصوص هخامنشيان همگي موجب گرديدند تا اين موضوع، انتخاب بنده جهت پايان‏نامه‏ي کارشناسي ارشد باشد.
1-6 بررسي منابع و مآخذ
منابع مورد استفاده در اين پژوهش، در درجه‏ي اوّل عبارتند از: منابعي که مي‏توان آن‏ها را منايع ايراني (پارسي= هخامنشي) ناميد که اغلب به صورت کتيبه‏ها، لوحه‏ها، حجّاري‏ها و آثار و اشياي به‏جاي مانده از دوران سلطنت هخامنشيان مي‏باشد. امّا از آن‏جايي که اين منابع حاوي اطّلاعات پراکنده و بيشتر شامل مطالب گزينشي در مورد شرح وقايع برجسته و اقدامات و فرمان‏هاي شاهان اين دوره بوده و کمتر به ساير جنبه‏هاي مدنيّت از قبيل مسائل اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي و به ويژه سياسي پرداخته‏اند، لذا کوشش شده است تا با استفاده از ساير منابع يوناني عهد باستان در جهت رفع خلاء موجود و جبران کاستي‏هاي ناشي از اين مسأله اقدام گردد. در واقع؛ مهم‏ترين و اصلي‏ترين مشکلي که محقّقان و مورّخان، جهت مطالعه در تاريخ عصر “هخامنشي” با آن مواجه بوده‏اند، مسأله‏ي قلّت منابع مربوط به اين دوره است. در ايران عصر هخامنشي هيچ‏گاه آثار و نوشته‏هايي همانند آن چه مورّخان و نويسندگان يونان باستان از خود جاي نهادند وجود نداشته و در اين رابطه منابعي که بتوان بر اساس آن‏ها در مورد تاريخ اين دوره به قضاوت پرداخت، بيشتر محدود به کتيبه‏هاي، لوحه‏ها، آثار معماري و مواردي از اين قبيل است که در قرن‏هاي اخير به وسيله‏ي محقّقان و باستان‏شناسان کشف گرديده و به جرگه‏ي منابع اين دوره پيوسته‏اند. مي‏دانيم که براي بررسي و تحقيق در مورد تاريخ هر دوره‏اي، مي‏بايست منابع و مدارکي در دست داشته باشيم تا بتوانيم طبق آن منابع و تحليل و مقايسه‏ي آن‏ها به نتايجي برسيم. منابع و مدارکي که در مورد اين دوره از تاريخ کشور ما (يعني تاريخ هخامنشيان) موجود است بيشتر، نوشته‏هاي مورّخان يوناني و غربي مي‏باشد که با توجّه به شرايط زماني و مکاني تحت اختيار خود توانسته‏اند گوشه‏هايي از حوادث و رويدادهاي دنياي دوره‏ي هخامنشيان را براي ما توصيف کرده و از خود به يادگار بگذارند. اگر چه اين مورّخين با سرزمين و تاريخ کشور ما بيگانه‏اند و در مطالب و نوشته‏هايشان شکّ و ترديد مي‏باشد، ليکن اين منابع از ارزش بالايي برخوردارند و اگر در مواقع لزوم از آن‏ها بهره‏مند نشويم، جز کتيبه‏ها و سنگ‏نوشته‏هاي به جاي مانده از آن دوران- که اين کتيبه‏ها و سنگ‏نوشته‏ها نيز مطالب چندان کثيري در اختيار ما نمي‏گذارند- منابع ديگري وجود ندارد که بتوانيم جهت شناخت دوره‏ي هخامنشيان از آن‏ها استفاده نمائيم. فلذا با افزودن تأليفات مورّخان و نويسندگان يونان باستان و نيز آثاري که از ميان ملل تحت فرمان هخامنشيان و در ارتباط با تاريخ اين دوره باقي مانده مي‏توان به نتايجي در ارتباط با مسايل اجتماعي، اوضاع سياسي و اقتصادي اين بخش از تاريخ ايران باستان دست يافت. از ميان منابع اصلي دوره‏ي هخامنشيان، در درجه‏ي اوّل مي‏توان بر تاريخ هرودوت تکيه کرد که از حيث مطالب مندرج در آن و زمان نگارش آن در نوع خود بسيار ارزشمند و جالب مي‏باشد. هرودوت اوّلين مورّخي در جهان باستان است که آثار قابل توجّهي از او به دست ما رسيده است. علاوه بر آن مي‏توانيم به نوشته‏هاي شاعر يوناني آشيل (ايسخليوس) اشاره کنيم که معاصر دروه‏ي هخامنشيان بوده و در نبرد سالامين شرکت داشته است و در تراژدي خود به نام پارس‏ها (ايرانيان) گوشه‏هايي از اين جنگ و تاريخ آن دوره را به صورت خيلي جزئي بيان کرده است؛ با اين توضيح که اين منبع مربوط به دوران پادشاهي خشايارشا بوده فلذا کاربردي براي موضوع پايان‏نامه‏ي ما که در خصوص کوروش و کمبوجيه و داريوش اوّل است، ندارد. از ديگر منابعي که موضوع مورد بحث آن دوره‏ي هخامنشيان مي‏باشد و هم‏زمان با آن دوره يا مدّتي بعد از آن نگاشته شده است، کتاب زندگي‏نامه‏هاي مقايسه شده يا حيات مردان نامي پلوتارک است که با بيان زندگي شخصيّت‏هاي معروف دوره‏ي باستان، مطالب مفيدي را در اختيار ما مي‏گذارد. همچنين آثار گزنفون در مورد دوره‏ي هخامنشيان به ويژه کوروش‏نامه‏ي او است. اين مورّخ فردي سياسي بوده و در بيشتر جريانات و حوادث شرکت داشته و توانسته است مطالب بسيار مهم و قابل توجّهي در اين خصوص ارائه نمايد. از ديگر آثاري که مي‏توان ياد کرد آثار مورّخاني مانند توسيديد، کتزياس و ديودورسيسيلي مي‏باشد که هر کدام به نوع خود داراي اهمّيّت بسزايي است و ما جهت بررسي و تحقيق در مورد تاريخ آن دوره ناگزير به مطالعه‏ي آن مي‏باشيم. امّا مهم‏ترين منابعي که درباره‏ي کوروش هخامنشي و آغاز حکومت هخامنشيان و در واقع سقوط ماد در دست است نوشته‏هاي هرودوت و کتزياس و گزنفون است که البتّه معتبرترين آن‏ها همان تاريخ هرودوت است و دو اثر بعدي به ويژه تاريخ کتزياس درجه‏ي اهمّيّت پايين‏تري دارند. کتزياس از خويشان بقراط (حکيمِ معروف) و پزشک بوده، در اواخر سده‏ي پنجم پيش از ميلاد حوالي سال ??? ق.م.) در جستجوي کار به ايران رفته بوده و در زمان داريوش دوّم و دوراني از سلطنت اردشير دوّم در شوش پايتخت دوّم ايران مي‏زيسته، يونانيان مي‏گفته‏اند که پزشک دربار ايران است. شايد هم پزشک عمومي در شوش بوده است. جز او نيز پزشکان مصري و يوناني در ايران خدمت مي‏کردند. گزنفون او را مي‏شناخته و در کتاب خويش (اناباسيس) از او نام برده و يادآور شده که وقتي کوروش به ايران لشکر کشيده کتزياس در شوش خدمت مي‏کرده است. مورّخان بعديِ يونان دو تأليف با نام‏هاي پرسيکا (تاريخ ايران) و انديکا (تاريخ هند) را به کتزياس نسبت داده‏اند که اصل آن از بين رفته و گزيده‏هائي از آن توسّط برخي مؤلّفان يوناني – چون آريان و ديودور سيسيلي و فوتيوس و پلوتارک – به ما رسيده است. ترجمه‏هاي اين روايت‏هاي پراکنده را يکي از تاريخ‏نگاران غربي در اواخر سده‏ي نوزده مسيحي گردآوري کرده و در کتابي با عنوان پراکنده‏هاي پرسيکاي کتزياس به زبان انگليسي انتشار داده است. داستان‏هايي که تحت نام تاريخ ايران به کتزياس نسبت داده‏اند خبر از آن مي‏دهد که گوينده‏ي اين داستان‏ها هيچ‏گاه ايران را نديده بوده، نه دربار ايران و نه هخامنشيان را مي‏شناخته، نه تاريخ ايران را خوانده يا شنيده بوده، و نه نسبت به فرهنگ و آداب و رسوم ايرانيان اطّلاعي داشته است. داستان‏هايي که تاريخ‏نگاران بعدي به او نسبت داده‏اند او را مردي دروغ‏ساز و ياوه‏باف نشان مي‏دهد و به همين علّت به کتزياس دروغين هم معروف شده است. افسانه‏اي که گفته کوروش در جنگ با يک زن شاه در يک بياباني کشته شد و جسدش نيز به دست نيامد، توسّط او ساخته شده بوده و به کلي بي‏اساس و پايه است. امّا اثر گزنفون معتبرتر است. کساني که به نقش شخصيّت در تاريخ عقيده دارند براي نقش کوروش در سازندگي تاريخ اهمّيّت ويژه قائل‏اند. انديشمندان سياسي يونان که يک سده پس از کوروش در تلاش ارائه‏ي الگوي رهبري ايده‏آل بودند چهره‏ي رهبري نمونه و انسان ايده‏آل را در کوروش يافتند و تأليفات سياسي و اجتماعي‏شان را کم و بيش با توجّه به الگوي کوروش بزرگ تنظيم کردند. در اين زمينه گزنفون (شاگرد سقراط و دوست و هم‏فکر افلاطون) يک سده و اندي پس از کوروش کتاب کوروشنامه را نوشت که در حقيقت يک ستايش‏نامه است. به نظر مي‏رسد که گزنفون يک نسخه از سيره‏ي کوروش بزرگ را که در ايران نوشته شده بوده در دست داشته و کتابش را بر اساس آن نگاشته است و به نظر مي‏رسد که بيشترش ترجمه باشد. او که از فيلسوفانِ يونانيِ شيفته‏ي کوروش است درباره‏ي رفتار کوروش با ملل مغلوب داستان‏هاي بسياري آورده است. وي اصل هفتم کتاب آخر را به مرگ کوروش اختصاص داده است. او از بيماري و بستري شدن کوروش در کاخ شاهنشاهي خبر داده، و متن کامل وصيّت‏نامه‏ي کوروش را که به نظر مي‏رسد ترجمه از متن ايراني باشد نيز در اين فصل آورده است، و يادآور شده که کوروش پس از آن که آخرين وصيّت‏هايش را که درباره‏ي نيکوکاري به انسان‏ها بود به پسران و اطرافيانش کرد، جان داد که معقول‏تر از افسانه‏ي عجيب و غريب کتزياس است. و امّا گفتيم که معتبرترين منبع تاريخ‏نوشته‏ي هرودوت است. هرودوت در گردآوريِ گزارش رخدادها مهارت خاصّي داشته و دقّت بسياري زيادي هم به خرج داده و گزارش‏ها را بي‏طرفانه نقل کرده است؛ ولي به داستان نيز علاقه‏ي وافر داشته و بسياري از رخدادهاي بزرگ تاريخي را به نحوي با داستان‏هاي مختلف -به ويژه با به ميان آوردن پاي يک زن – گره زده است. براي آشنايي بيشتر با منابع پارسي، در اين جا به برخي از اصلي‏ترين منابع ايراني عصر هخامنشي مي‏پردازيم که شامل کتيبه‏ها، نقوش برجسته، لوحه‏ها، آثار معماري و ابزار و آلاتي است که در نتيجه‏ي کاوش‏ باستان‏شناسي‏هاي سده‏هاي اخير در اختيار محقّقان و مورّخان قرار گرفته است. گر چه اطّلاعاتي که آثار مورد اشاره حاوي آن‏ها مي‏باشند اغلب مربوط به گزارش‏هايي است که شاهنشاهان سلسله‏ي هخامنشي از اقدامات مهم خويش داده‏اند، امّا با دقّت در همين مضامين، نظير تبارنامه‏ي شاهان، لشکرکشي‏هاي مهم، طرح‏هاي ساختماني بزرگ و اشارات اندکي که در مورد رويدادهاي تاريخي يا آداب و رسوم و آئين‏ها و اعتقادات و زندگي روزانه‏ي مردم عادي دارند مي‏توان از آن‏ها در جهت بازسازي تاريخي که مورّخان گذشته با استفاده از منابع يوناني و غير ايراني از “شاهنشاهي هخامنشي” ارائه داده‏اند پرداخت. مهم‏ترين و مشهورترين اين کتيبه‏ها متعلّق به داريوش يکم (کبير) مي‏باشد. پادشاه مذکور که از ديدگاه مورّخان به عنوان معمار و احياگر اصلي امپراتوري هخامنشي مطرح مي‏باشد، در طول سلطنت طولاني‏اش، در جهت پيشرفت و گسترش کشور تحت فرمان خود به اقدامات و اصلاحات گسترده‏ايي در عرصه‏هاي مختلف سياسي و اقتصادي دست يازيده و به عنوان پادشاهي موفّق و کامياب امر نمود تا شرح اقدامات بزرگ او به صورت کتيبه‏هاي متعدّد به زبان‏هاي مختلف در دل کوه‏ها حک شود. داريوش در اين کتيبه پس از ذکر اصل و نسب و اثبات مشروعيّت خويش مبني بر انتساب به خاندان هخامنشي، اظهار مي‏دارد که چگونه مدّعيان و شورشياني را که عليه سلطنت مشروع او به شورش برخاسته بودند، سرکوب نموده است. در اين رابطه او ضمن ذکر نام شورشيان، شهرهايي را که اين مدّعيان تاج و تخت در آ‏ن‏ها علم عصيان برافراشته‏اند را نيز نام برده است و در اين زمينه اطّلاعات مفيدي در رابطه با اقوام متعدّد درون امپراتوري هخامنشي و نيز شهرهاي مهمّي که در آن‏ها شورش صورت گرفته، به دست مي‏دهد. همچنين يکي از موارد اهمّيّت کتيبه‏ي مذکور اين است که مطالب و گزارش‏هاي آن به جز در چند مورد اندک و جزئي با آن‏چه که هرودوت در کتاب “تواريخ” خويش آورده مطابقت مي‏کند و اين مسأله از دو جهت اهمّيّت مي‏يابد. اوّل اين که صدق ادّعاي داريوش را درباره‏ي ارسال مطالب موجود در کتيبه‏ي بيستون به نقاط مختلف امپراتوري به اثبات مي‏رساند و در مرحله‏ي دوّم سندي است مبني بر تأييد اظهارات هرودوت در مورد تاريخ هخامنشيان. داريوش در اين کتيبه وقايع مربوط به دوران سلطنت خويش را به صورت مختصر ذکر کرده و در اين زمينه بيشتر سعي نموده است تا مشروعيّت سلطنت خويش را براي جهانيان به اثبات برساند و به همين علّت به نظر مي‏رسد که اين کتيبه جنبه‏ي تبليغي داشته و بيشتر توصيف شاهنشاه از خويشتن است. در اين کتيبه‏ها شاهنشاه اشاره به شورش يک کشور خاصّي يا به عمليّات و اقدامات شاهانه در زمان و مکان معيّني نمي‏کند بلکه کتيبه‏هاي او قصد دارند مداومت قدرت و تعالي فضيلت‏هاي شاهانه را مصوّر کنند. به طور کلّي کتيبه‏هاي هخامنشي به سه زبان فارسي باستان، بابلي و عيلامي نوشته مي‏شد و اين نشان‏دهنده‏ي اوضاع فرهنگي و انساني قلمرو هخامنشي در نواحي غربي و جنوبي ايران بود. البتّه کتيبه‏هاي اندکي نيز به زبان‏هاي غيرپارسي يافت شده است؛ از جمله: کتيبه‏ي داريوش در مورد ترعه‏ي نيل به زبان مصري.
1-7 روش تحقيق
نوع روش اين تحقيق مبتني بر توصيف و تحليل محتوا است بدين صورت که مطالب و اطلاعات از کتب و منابع مربوطه به صورت برگه‏نويسي جمع‏آوري شده و بعد از پالايش و دسته‏بندي برگه‏ها و مبتني بر مطالب آن‏ها تأليف و تدوين مي‏شود و در ضمن تأليف ابتدا موضوعات توصيف و تفسير و سپس تحليل گرديده و در آخر نتيجه‏گيري مي‏شود.
فصـل دوّم:
مفاهيم نظري و نگاهي اجمالي به
ظهور و سقوط سلسله‏ي هخامنشيان
2-1 اصول کشورداري
به فن اداره‏ي امور داخلي يک سرزمين يا مملکت اصول کشورداري يا حکومت گفته مي‏شود. البتّه اصطلاحات ديگري همچون سياست مدن، فنّ تدبير مدن، آيين مملکت‏داري و بيش از همه سياست داخلي را نيز در قالب تعاريف اصول کشورداري مي‏توان گنجاند. لغات کليدي اصول کشورداري شامل حکومت، سياست، سياست مدن و سياست داخلي مي‏شود. براي روشن شدن موضوع ابتدا به تعريفي کوتاه از موارد ياد شده مي‏پردازيم:
2-1-1 حکومت
حکومت از ماده‏ي حکم است و حکم در لغت به معناي منع و بازداشتن براي اصلاح و کار محکم و استوار است. حکومت نيز به معناي جلوگيري شخص از ظلم و ستم مي‏باشد. حکومت و حکم هر دو به معناي داوري کردن، فيصله دادن و نيز به معناي استقرار، ثبوت، اتقان و قاطعيّت در رأي آمده است.1 در اصطلاح سياست و علوم سياسي نيز حکومت و حکم به معناي فنّ کشورداري و تدبير و انديشه در اداره و تنظيم امور داخلي و خارجي کشور مي‏باشد. بنابراين حکومت در اصطلاح به فنّ تدبير مدن و آيين کشورداري تعريف شده است نه به معناي فرمانروايي و خودکامگي که هر گونه استقلال در انديشه و عمل افراد را سلب مي‏کند. ارسطو در اين زمينه مي‏گويد: “کشورداري2، عالي‏ترين شکل نمادين يک جامعه مي‏باشد و هدف آن، چيزي جز تدبير و انديشه‏گرايي و جلب منافع و حفاظت مصالح و دفع مفاسد آن جامعه به وجه احسن نيست.”3
2-1-2 سياست مدن
مدن جمع مدينه به معنى شهر است4 و بنابراين سياست مدن به معنى تدبير امور شهرها و جوامع است. محتملاً علّت به كار گرفتن اصطلاح سياست مدن به خاطر تأثّر فلاسفه‏ي اسلام از تفكّرات سياسى و فلسفه‏ي سياسى قبل از اسلام مخصوصاً فلسفه‏ي يونان است. در يونان باستان كلمه‏اى كه بر شهر اطلاق مى‏شود پوليس5 بود كه تقريباّ معادل Cite وCity است كه واحد جغرافيائى اجتماعى و سياسى حكومت در يونان باستان بود. به همين جهت اصطلاح سياستمدار در زبان‏هاى معاصر اروپائى كه پوليتيشن6 است نيز از ريشه‏ي همان كلمه‏ي پوليس به معنى شهر است. اين رابطه تا حدّى در مورد كلمه‏ي شهر7 و شهروند8 نيز رعايت شده است. بنابراين سياست9 در يونان باستان به معنى تدبير امور شهر بود و سياستمدار متخصّص درامور شهرى بود. بنابراين مدنيّت و سياست مدن تا حدّ وسيعى معادل اصطلاح اصلى يونانى است و با كلمه‏ي



قیمت: تومان


پاسخ دهید