دانشکده الهيات و معارف اسلامي
(شهيد مطهري)

پايان‌ نامه کارشناسي ارشد الهيات و معارف اسلامي – فلسفه و کلام اسلامي

عنوان:
بررسي تطبيقي نظريه تکثرگرايي سروش و وحدت متعالي اديان نصر

استاد راهنما:
جهانگير مسعودي

استاد مشاور:
عليرضا کهنسال

نگارنده:
هانيه‌السادات سيّدي

پاييز 1393

اظهارنامه
اينجانب هانيه‌السادات سيّدي دانشجوي دوره كارشناسي‌ارشد رشته الهيات فلسفه و کلام اسلامي، دانشكده الهيات شهيد مطهري، دانشگاه فردوسي مشهد نويسنده رساله/پايان نامه بررسي تطبيقي نظريه تکثرگرايي سروش و وحدت متعالي اديان نصر تحت راهنمايي جناب آقاي دکتر جهانگير مسعودي متعهد مي‌شوم:
* تحقيقات در اين رساله/پايان نامه توسط اينجانب انجام شده است و از صحت و اصالت برخوردار است.
* در استفاده از نتايج پژوهشهاي محققان ديگر به مرجع مورد استفاده استناد شده است.
* مطالب مندرج در رساله/پايان نامه تاكنون توسط خود يا فرد ديگري براي دريافت هيچ نوع مدرك يا امتيازي در هيچ جا ارائه نشده است.
* كليه حقوق معنوي اين اثر متعلق به دانشگاه فردوسي مشهد مي‌باشد و مقالات مستخرج با نام “دانشگاه فردوسي مشهد” و يا “Mashhad Ferdowsi University of” به چاپ خواهد رسيد.
* حقوق معنوي تمام افرادي كه در به دست آمدن نتايج اصلي رساله/پايان نامه تأثيرگذار بوده‌اند در مقالات مستخرج از رساله/ پايان نامه رعايت شده است.
* در كليه مراحل انجام اين رساله/پايان نامه، در مواردي كه از موجود زنده (يا بافتهاي آنها) استفاده شده است ضوابط و اصول اخلاقي رعايت شده است.
* در كليه مراحل انجام اين رساله/پايان نامه، در مواردي كه به حوزه اطلاعات شخصي افراد دسترسي يافته يا استفاده شده است، اصل رازداري، ضوابط و اصول اخلاق انساني رعايت شده است.
تاريخ —-
امضاي دانشجو

حضرت علي)ع)
همانا حجت و برهاني براي گويندگان و نور هدايتگري براي روشن‌خواهان و مايه فهمي براي خردمندان و عقل و درکي براي تدبيرکنندگان و راه نجات و رستگاري براي تصديق‌کنندگان جز در اسلام نيست.1

تقديم به:
محضر ارزشمند پدر و مادر عزيزم به پاس محبت‌هاي بي‌دريغشان که هرگز فروکش نمي‌کند باشد که حاصل تلاشم نسيم‌گونه غبار خستگيشان را بزدايد.

تقديم به:
همسرم که در تمام طول تحصيلم همراه و همگام من بوده‌اند.

تقديم به:
خواهرانم که وجودشان شادي‌بخش و صفايشان مايه آرامش من است.

نخستين سپاس و ستايش از آن خداوندي است که بنده‌ي کوچکش را در درياي بي‌کران انديشه قطره‌اي ساخت تا وسعت آن را از دريچه‌ي انديشه‌هاي ناب آموزگاراني بزرگ به تماشا نشيند.
اکنون که در سايه‌سار بنده‌نوازي‌اش پايان‌نامه حاضر به انجام رسيده است بر خود لازم مي‌دانم تا مراتب سپاس را از بزرگواراني به جا آورم که در پژوهش حاضر همواره‌ ياري‌ام کرده‌اند.
ابتدا از استاد گرانقدرم جناب آقاي دکتر جهانگير مسعودي که زحمت راهنمايي اين پايان‌نامه را برعهده داشتند کمال سپاس را دارم.
از استاد عالي‌قدرم جناب آقاي دکتر عليرضا کهنسال که زحمت مشاوره اين پايان‌نامه را متحمل شده‌اند صميمانه تشکر مي‌کنم.
و هم‌چنين از جناب آقاي دکتر محمدکاظم علمي که با راهنمايي‌هاي ارزنده‌ي خود در طول دوران تحصيل مرا مساعدت نمودند کمال تشکر را دارم.

بسمه تعالي
مشخصات رساله/پايان نامه تحصيلي دانشجويان
دانشگاه فردوسي مشهدعنوان رساله/پايان نامه: بررسي تطبيقي نظريه تکثرگراي سروش و وحدت متعالي اديان نصرنام نويسنده: هانيه‌السادات سيّدي
نام استاد(ان) راهنما: جهانگير مسعودي
نام استاد(ان) مشاور: عليرضا کهنسال دانشكده?: الهيات و معارف شهيد مطهريگروه: فلسفه رشته تحصيلي: فلسفه و حکمت اسلاميتاريخ تصويب: ??تاريخ دفاع: —-مقطع تحصيلي: كارشناسي‌ارشد ?? دكتري ? تعداد صفحات: ?چكيده رساله/پايان نامه:
يکي از مهم‌ترين سوالات ما در عرصه معرفت شناسي ديني مسأله پلوراليسم يا کثرت‌گرايي ديني است. آن چه اكنون محل سؤال واقع گرديده است اصل وجود كثرت اديان نيست بلكه تبيين علت اين كثرت‌هاست. نظريه “پلوراليزم يا كثرت گرايي ديني” از يکسو و نظريه “وحدت متعالي اديان” از سويي ديگر واکنش هايي است که نسبت به اين مسئله مطرح گرديده است. پلوراليزم به دنبال راهي براي اثبات حقانيت اديان گوناگون و رستگاري پيروان آن هاست. دکتر سروش به عنوان حامي اين تفکر با بهره گيري از معرفت شناسي کانت و هرمنوتيک فلسفي ادعا مي کند که پيروان اديان مختلف به حقيقت في نفسه دسترسي ندارند و فقط نمودي از امر مطلق را دريافت مي‌کنند. او قلمرو معرفت‌شناسي کانت را از تجربه هاي حسي فراتر دانسته، آن را شامل تجربه‌هاي ديني نيز مي داند. از ديدگاه سروش در واقع هسته ي اوليه ي تمام اديان تجربه هاي ديني آن هاست و اين فرهنگ ها و ادراکات گوناگون است که در ارائه ي تفسير اين تجربه دخالت کرده، تفسير هاي متکثر از آن ارائه مي دهد. دکتر نصر هم به عنوان نماينده ي جريان سنت گرايي با استفاده از مباني اي که عمدتا متأثر از سنت گراياني چون شوآن وگنون و نيز عرفان اسلامي است قائل به نظريه ي وحدت باطني اديان است. او اولاً باطن اديان را يكي مي داند؛ هر چند ظاهر آنها با هم ناسازگار باشند؛ دوم، حكمت باطني و جاودان را امري مشترك در ميان اديان مي بيند كه توان ايجاد سازگاري ميان اديان را دارد؛ و سوم آنكه همة اديان بزرگ را داراي ريشه اي الهي مي داند. در مقام مقايسه بزرگترين وجه تشابه اين دو ديدگاه اعتقاد به حقانيت اديان بزرگ تاريخي و رستگاري پيروان آنها است و بزرگترين وجه تفاوت آنان در مباني آن دو براي اتخاذ چنين موضعي است. سروش از مباني فلسفي کانت و هرمنوتيک فلسفي در اين جهت بهره مي برد و نصر از مباني سنت گرايان، بويژه اعتقاد آنان به ريشه واحد اديان و نظريه جاودان خرد. کليد واژه:
معرفت شناسي ديني، پلوراليزم ديني، عبدالکريم سروش، وحدت متعالي اديان، سيد حسين نصر حکمت خالده. امضاي استاد راهنما:

تاريخ:

فهرست مطالب

فصل اول: مقدمات بحث1
?- مقدمه1
?-?- تعريف مسئله و تبيين موضوع1
?-?- ضرورت تحقيق و هدف2
?-?- پرسش ‌هاي اساسي تحقيق3
?-4- فرضيه‌ها و پاسخ‌هاي احتمالي تحقيق3
1-5- پيشينه تحقيق4
?-?- چه كاربردهايي از انجام اين تحقيق متصور است؟5
?-?- نوآوري وامتياز تحقيق حاضر در چيست؟5
?-?- گزارشي اجمالي از فصول تحقيق5
فصل دوم: بررسي نظريه کثرت‌گرايي دکتر سروش11
?- ?- پلوراليزم و خاستگاه آن12
?- ?-?- معناشناسي پلوراليزم ديني12
2-1-2- بررسي پيشينه و خاستگاه پلوراليزم ديني15
?-?-?-?- بررسي زمينه ها و عوامل فلسفي نظريه16
?-?-?-?- بررسي زمينه‌ها و عوامل معرفتي نظريه19
?-?-?-?- بررسي زمينه‌ها و عوامل سياسي، فرهنگي و اجتماعي نظريه23
?- ?- تبيين نظريه کثرت‌گرايي دکتر سروش27
?-?-?- گذري کوتاه بر نظريات دکتر سروش30
?-?-?- نظر سروش درباره دين و معرفت ديني33
?-?- ?- تبيين نظريه کثرت‌گرايي دکتر سروش35
?-?- بررسي مباني فلسفي نظريه کثرت‌گرايي دکتر سروش44
?-?- ?- مباني فلسفي کانت44
?-?-?-?- مباني فلسفه کانت و تکثرگرايي47
?-?-?- هرمنوتيک50
?-?-?-?- سروش و هرمنوتيک54
?-?-?- پرسپکتيويسم نيچه (Nietzsche Perspectivism)60
?-?-?- ?- سروش و پرسپکتيويسم63
?-?-4- بازي‌هاي زباني ويتگنشتاين (TheTheoryof Language games)64
?-?-4-?- سروش و نظريه ي بازي‌هاي زباني ويتگنشتاين66
?-?- ?- سروش و تجربه‌گرايي ديني69
?-?-?-?- تجربه ي ديني از نگاه فيلسوفان غرب70
?-?-?-?- تجربه ديني و نگاه عرفا71
?-?-?-?- سروش و تجربه‌ي ديني76
?- 4- جمع‌بندي و نتيجه‌گيري80
فصل سوم: بررسي نظريه وحدت متعالي اديان دکتر نصر82
?-?- سنت‌گرايي و خاستگاه آن83
?-?-?- معناشناسي سنت‌گرايي83
3-?-?-1- معناشناسي سنت85
3-1-1-2- بررسي واژه (Tradition)86
3-1-1-2-1- اشتقاق و معناي لغوي86
3-1-1-2-2- بررسي واژه سنت در معناي عرفي87
3-1-1-2-2-1- معناي سنت در زبان عربي87
3-1-1-2-2-2- معناي سنت در زبان فارسي88
3-?-1-?- چيستي سنت در نظر عالمان سنت‌گرا89
?-?-?-?-?- حقيقت مطلق، بي‌صورت و فرا زمان90
?-?-?-?-?- تجلي صوري حقيقت‌هاي الوهي ازلي در زمان و مکان از طريق ظواهر و قوالب اسطوره‌اي و ديني92
?-?-?- پيشينه و خاستگاه سنت‌گرايي94
?-?-?-?- پايه‌گزاران سنت‌گرايي100
3-?-?-?-1- رنه‌گنون100
3-?-?-?-2- آناندا کوماراسوامي102
?-?-?-?-2- فريتهوف شوان104
3-1-?- سيد حسين نصر پايه گذار سنت گرايي در ايران106
?-?-?-?- نگاهي به زندگي حسين نصر106
?-?-?- ?- نگاهي به آراء و افکار حسين نصر108
?-?-4- سنت و دين از نگاه نصر وسنت گرايان112
3-2- تبيين نظريه وحدت متعاليه اديان114
?-?-?- اصول نظريه‌ي وحدت متعالي اديان116
?- ?-?-?-تمام اديان مبدأ واحدي دارند116
?-?-?-?-تفاوت جايگاه امر مطلق و مثل اعلاء117
?-?-?-?- اصل راست آييني119
?-?-?-4-تمايز ميان بعد ظاهري و بعد باطني122
?-?-?-?- وحدت باطني و کثرت ظاهري126
?-?-?-?- وجود عناصر متشابه در اديان مختلف128
?-?-?- جمع بندي و نتيجه گيري بخش130
?-?- مباني نظريه وحدت متعالي اديان131
?-?-?- مباني نظري وعرفاني نظريه ي وحدت متعالي اديان131
?-?-?-?- فلسفه سنت گرايان (حکمت خالده)131
?-?-?-?-?- حکمت خالده و نظريه وحدت متعالي اديان137
?-?-?-?- مباني عرفاني نظريه وحدت متعالي اديان139
?-?-?-?-?- ابن‌عربي و مباني نظريه‌ي وحدت متعالي اديان141
?-?-?-?-?-?- ابن‌عربي و نظريه ي وحدت وجود142
?-?-?-?-?-?- ابن‌عربي و وحدت‌گرايي ديني145
?-?-?-?-?-?- اسماء الهي و ظهور اديان146
?-?-?-?-?-4- ابن‌عربي و نظريه‌ي وحدت متعالي اديان148
?-?-?-?-?- وحدت متعالي اديان در انديشه مولوي150
?-?-?-?-?-?- وحدت انبياء151
?-?-?-?-?-?- علت اختلاف اديان در نگاه مولوي152
?-?-?-?-?-?- يکي بودن حقيقت154
?-?-?-?-?-4- گوهر دين155
?-?-?-?- نتيجه گيري بخش156
?-? -?- مباني فلسفي نظريه‌ي وحدت متعالي اديان156
?-?-?-? – نصر و فلسفه‌ي اسلامي156
?-?-?-?- نصر و حکمت متعاليه160
?-?-?-?-?- اصول مابعدالطبيعي160
?-?-?-?-?- تشکيک در وجود161
?-?-?-?-?- وحدت متعالي وجود162
?-?-?- ?- نصر و شيخ اشراق165
? -?-?-?-?- نورالانوار و مباحث وجود168
?-?-?-4- جمع بندي و نتيجه‌گيري170
فصل چهارم: مقايسه و تطبيق دو نظريه173
4- مقايسه و تطبيق دو نظريه174
4-?- مقدمه: جهاني‌شدن و دين174
4-?- بررسي اجمالي دو نظريه175
4-?- بررسي مقايسه‌اي و تطبيقي نظريه کثرت‌گرايي سروش و وحدت متعالي اديان نصر176
4-?-?- حقيقت مطلق؛ عدم شناخت حقيقت مطلق، محدوديت انساني يا نامحدود‌بودن حقيقت مطلق.176
4-?-?- دين و تکثر اديان در نگاه سروش و نصر، پلوراليزم ديني يا دين جاويدان180
4-?-?- ويژگي و خصوصيات اديان متکثر از ديدگاه سروش و نصر، بشري‌بودن يا وحياني ‌بودن184
4-?-?-?- ديدگاه سروش184
4-?-?-?- ?- تجربه ديني، هسته‌ي دين184
4-?-?-?- ?- وجود شخصيت بنيان‌گذار دين185
4-?-?-?-4- ذاتيات، اساس دين و عرضيات، صورت دين185
4-?-?-?-?- دين وحياني اقلّي است نه اکثري186
4-?-?-?- ديدگاه نصر187
4-?-?-?-?- دين امري قدسي است187
4-?-?-?-?- محوريت متون مقدس188
4-?-?-?-?- اهميت سنت بنيان‌گذار دين188
4-?-?-?-4- تعاليم و مناسک189
4-?-?-?-?- ظاهر و باطن دين189
4-?-4- جمع‌بندي، مقايسه و تطبيق190
4-?-4-?- اشتراک ديدگاه‌ها190
4-?-4-?- اختلاف ديدگاه‌ها191
4-4- جمع‌بندي و نتيجه‌گيري193
منابع و مآخذ195
الف: کتاب196
ب: مقالات204
ج: منابع انگليسي206

فصل اول: مقدمات بحث

?- مقدمه
?-?- تعريف مسئله و تبيين موضوع
تنوع و تکثر اديان و مذاهب در جهان ما به گونه‌اي است که نمي‌توان يک دين را مرکز توجه قرار داد و ساير اديان را ناديده گرفت. امروزه ارتباطات به گونه‌اي است که پيروان اديان را وا داشته است تا به يکديگر توجه کنند. با ظهور تجددگرايي در الهيات پژوهشي و پيشرفت فناوري و مسئله جهاني‌شدن، تکثرگرايي ديني به صورت يکي از عرصه‌هاي مهم فلسفه دين درآمده است. مسئله‌اي که ابتدا از جانب فيلسوفان غرب و در نهايت نماينده‌ي برجسته آن‌ها جان هيک مطرح شد. بايد گفت چون ما با تکثرات فراواني در جهان مواجهيم، تبيين اين مسئله براي پژوهشگران عرصه‌ي دين از اهميت شاياني برخوردار است و از آنجا كه هر دينداري به دين خود پايبند است و اديان ديگر را نسبت به دين خود ناقص مي‌شمارد، نظرگاه‌ها و دلايل زيادي براي موضوع ياد شده بيان گرديده و ذهن متفكران ايراني معاصر را نيز به خود مشغول داشته است و آنان با اعتقاد به كثرت‌گرايي يا وحدت متعالي اديان اصول و مباني ديدگاه خود را رواج داده و طرفداران پر شماري يافتند.
اين ديدگاه‌ها در چهارچوب تعريف‌هاي گوناگوني در ميان نوانديشان مسلمان مطرح شده است. از جمله‌ي آن‌ها دکتر سروش به عنوان نظريه پرداز ومتفکري نوگرا، بر اين باور است که کثرتي که در عالم با آن مواجهيم حادثه‌اي طبيعي و نا زدودني است و با هدايت‌گري خداوند و سعادت جويي آدميان ملائمت دارد. از جانب ديگر دکتر نصر به عنوان نظريه‌پرداز سنت‌گرا در موضعي مقابل اما در عين حال شبيه، بر اين باور است که سر چشمه‌ي اديان، يک مبدأ الهي است و همه تجلّي يک حقيقت‌اند و تنها در ظاهر با هم تفاوت هايي دارند و در نتيجه اديان داراي وحدت متعالي هستند.
هدف اصلي اين نوشتار پاسخ به اين سئوال است که با وجود تفاوت دو ديدگاه ياد شده آيا مي‌توان نقاط مشترکي در آنها يافت؟
?-?- ضرورت تحقيق و هدف
در جامعه‌ي ديني ما چالش‌هايي وجود دارد كه با ريشه‌يابي آن‌ها به اين نكته پي مي‌بريم كه مشكل اساسي در عدم توفيق جوامع ديني براي رفع مشكلاتشان به واسطه معرفتي است كه آن‌ها نسبت به پديده دين دارند. بدين ترتيب مباحث معرفت‌شناسي ديني از جمله كثرت‌گرايي ديني كه نظريه ايست هم دين‌شناسانه و هم معرف‌شناسانه در باب حق‌بودن اديان و محق‌بودن دين‌داران و نظريه وحدت متعالي اديان که تمامي اديان را به مثابه‌ي راه‌هاي پر فراز و نشيبي مي‌داند که سرانجام انسان را به قله وحدت و کاميابي مي‌رسانند. در جوامع ديني معاصر از اهميتي دو چندان برخوردار شده است.
در ميان متفكران ايراني تكثرگرايي را در نيمه دوم قرن 20 ابتدا محمدحسين ميمندي نژاد مطرح کرد2 اما رواج و گسترش جدي‌تر اين نظريه در ايران با ترجمه كتاب‌هاي “فلسفه دين” و “مباحث پلوراليزم ديني” جان‌هيك و تأليف “صراط‌هاي مستقيم” عبدالكريم سروش صورت گرفت و طرفداران زيادي پيدا نموده و گفتمان‌ها و كتب زيادي در تأييد و نقد آن بيان و نگاشته شد. اين متفكران در طرح مباحث خود از مباني فلسفي به ويژه مباني فلسفي غربي بسيار بهره برده‌اند. از سوي ديگر سنت‌گرايان که در مقابله با تجدد‌گرايي بر آمدند عهده‌دار شرح و بيان حکمت خالده‌اند که در بطن اديان گوناگون و در پس صور متکثر سنت‌هاي متفاوت جهان قرار دارد. “وحدت متعالي اديان” که نام نخستين اثر “شوان” است حاکي از پلوراليسم خاص اين ديدگاه است. دکتر نصر نيز به عنوان يک فيلسوف سنت‌گرا مهم‌ترين چالش فراروي اسلام را از يک سو سکولاريسم و از سوي ديگر چالش تنوع اديان و پلوراليزم ديني مي‌داند و از آنجا که در قلب منظومه‌ي فکري نصر، عرفان و تصوف اسلامي قرار دارد، مباني و دلايل او بر وحدت متعالي اديان برگرفته از عرفان نظري و تفکر صوفيانه است.
?-?- پرسش ‌هاي اساسي تحقيق
1- مباني و محتوا و نتايج نظريه تکثرگرايي دکتر سروش چيست؟
2- مباني و محتوا و نتايج نظريه وحدت متعالي اديان دکتر نصر چيست؟
3- اين دو نظريه در مباني و محتوا و نتايج، چه اختلافات و نقاط مشترکي دارند؟
?-4- فرضيه‌ها و پاسخ‌هاي احتمالي تحقيق
?- به طور كلي طراحان پلوراليزم معتقدند كه هدف از طرح پلوراليزم، جلوگيري از جنگ و نزاع انسان‌ها است. بنا به گفته‌ي سروش “كثرت‌گرايي ديني نظريه‌اي است معرفت‌شناسانه و دين‌شناسانه در باب حق‌بودن اديان و محق‌بودن دينداران و اين كثرت نازدودني و نارفتني است و حادثه‌ اي طبيعي و مقتضاي ادراك آدميان است”3
هدف اين نظريه؛ امكان مشروعيت فهم‌هاي ديگر به غير از فهم رايج و قرائت رسمي است، او معتقد است که کثرت نازدودني اديان مسئله‌اي طبيعي است و با هدايت‌گري خداوند، تمام اديان از حقانيت يکساني برخوردارند. مباني معرفتي دکتر سروش ابتدا در چهارچوب فلسفي کانت شکل مي‌گيرد و بعدها تحت تأثير هرمنوتيک فلسفي هايدگر و گادامر، تجربه‌گرايي ديني شلاير ماخر، پرسپکتويسم نيچه و بهره‌گيري از عارفان قرار مي‌گيرد.
?- از ديدگاه سنت‌گرايان براساس نظريه وحدت متعالي اديان اثبات برتري يک دين نسبت به اديان ديگري بلاموضوع است؛ چرا که همه‌ي اديان از منبع واحدي سرچشمه مي‌گيرند پس با تکيه بر آن مي‌توان به تساهل و تفاهم در ميان اديان رسيد و ديگر اين‌که به واسطه اين نظريه مي‌توان تفاوت‌هاي صوري و همگرايي ذاتي ميان اديان را درک کرد. وي در نظريه وحدت متعالي اديان بر اين باور است که همه اديان تجلي يک دين واحد هستند و ما يک دين بيشتر نداريم با اين بيان، او اولاً باطن اديان را يكي مي داند؛ هر چند ظاهر آنها با هم ناسازگار باشند؛ دوم، حكمت باطني و جاودان را امري مشترك در ميان اديان مي‌بيند كه توان ايجاد سازگاري ميان اديان را دارد؛ و سوم آن‌كه همة اديان بزرگ را داراي ريشه‌اي الهي مي‌داند. چهارچوب فکري دکتر نصر در ابتدا با الهام از اي.کي. کواماراسوامي، بورکهارت و خصوصاً فريتهوف شوان بر مبناي فلسفه جاويدان شکل مي‌گيرد و سپس تحت تاثير عرفان نظري و صوف اسلامي به ويژه عرفان ابن‌عربي و مولوي قرار گرفته، با بهره‌گيري از فيلسوفان اسلامي چون شيخ اشراق و ملاصدرا مباني نظريه‌ي خود را پايه‌ريزي مي‌کند.
?- با توجه به اينکه نظريه سروش و نصر هر دو قرائتي جداگانه از کثرت‌گرايي‌اند، اما آنچه قابل ملاحظه است نتيجه و هدف آن‌ها است. گرچه هردو در مباني و محتوا با يکديگر اختلاف‌ نظر دارند، اما در نتيجه و هدف به يکديگر نزديک مي‌شوند و بايد گفت هرچند به دشواري مي‌توان اشتراکاتي را در ميان آن‌ها يافت، اما در مقام مقايسه بزرگ‌ترين وجه تشابه دغدغه‌ي فکري ايشان براي اثبات حقانيت اديان و رستگاري پيروان آن‌ها است و استفاده‌ي سروش از مباني تجربه‌گرايانه و اعتقادش به انساني‌بودن آموزه‌ها و تفاوت‌هاي اديان و لزوم جرح وتعديل آن‌ها و در مقابل، الهي و آسماني دانستن تمام آموزه‌هاي اديان مختلف و جايز ندانستن دستکاري آنها از نظر نصر بارزترين وجه اختلاف اين دو متفکر است.
1-5- پيشينه تحقيق
در اين زمينه تاکنون پژوهش‌هايي مرتبط با نظريات و افکار نوانديشان معاصر انجام شده است که نمونه‌هايي از آن به شرح ذيل است :
?- بررسي ديدگاه سيدحسين نصر و عبدالکريم سروش در باب معرفت ديني (پايان نامه) ????، دانشگاه علامه طباطبايي، سيده مريم هاشمي فخر
?- بررسي ونقد مباني و ادله کثرت گرايي ديني از ديدگاه جان هيک ودکتر نصر و علامه طباطبايي(پايان نامه) ????، دانشگاه قم، جواد دانش
? – نقد وبررسي پلورالسيم از ديدگاه انديشمندان معاصر ايران (پايان نامه) ????، دانشگاه تربيت معلم تهران، مهدي پور اسماعيلي
?-?- چه كاربردهايي از انجام اين تحقيق متصور است؟
در اين تحقيق سعي مي‌شود انديشه‌هاي دو متفکر ونظريه‌پرداز که يکي نماينده‌ي تجددگرايي و ديگري نماينده‌ي سنت‌گرايي است مورد بررسي قرار گيرد کساني که تأثير افکارشان بر ايران معاصر بسيار عميق است. در پي آن هستيم که در ابتدا مباني فکري و معرفتي اين دو متفکر را بازشناسي و سپس محتواي دو نظريه را جداگانه بررسي کرده، اختلاف‌ها و نقاط مشترک اين دو رويکرد را نشان دهيم. عمدتاً كاربردهايي كه از چنين تحقيق‌هاي بنيادي متصور است بهره‌هاي نظري است از جمله شناخت انديشه‌هاي دو انديشمند معاصر که يکي روشن‌فكر ديني و ديگري نماينده‌ي جريان سنت‌گرايي به شمار مي‌روند و تأثير انديشه‌هاي ايشان بر افكار ديني در ايران معاصر بسيار عميق است و مي‌تواند ما را در شناخت دين در عصر جديد ياري كند.
?-?- نوآوري وامتياز تحقيق حاضر در چيست؟
تاکنون کتب و پايان نامه ها و مقالات بسياري به نقد و بررسي اين دو نظريه پرداخته‌اند، ليكن تحليل و بررسي همه جانبه‌ي مباني فکري، فلسفي و عرفاني حاكم بر اين دو نظريه انجام نپذيرفته است. افزون بر اين تاکنون به بررسي مقايسه‌اي اين دو نظريه از نگاه اين دو متفکر پرداخته نشده است كه در اين تحقيق مباني فکري، فلسفي و عرفاني هر دو نظريه استخراج و بررسي مي‌گردد و در پايان به بررسي مقايسه‌اي ميان اين دو نظريه پرداخته مي‌شود.
?-?- گزارشي اجمالي از فصول تحقيق
مباحث و مسائل مربوط به دين‌شناسي در تاريخ معرفت بشري همواره از اهميت زيادي برخوردار بوده است.
هرچند بشر در سير تحول و تغيير فرهنگ و تمدن خود، تلقي واحدي از دين نداشته است، ولي هميشه دين را به مثابه امري الهي و حياتي و ماوراء طبيعي و تنها طريق كمال و رستگاري در اثرگذاري در همه‌ي فعاليت‌هاي انساني مشاهده نموده است. اين حاكي از نوعي تعامل دوسويه، ميان دين و حيات بشري است. در اين نوع ارتباط به تناسب تنوع و تكثر فرهنگ‌ها، ‌اديان نيز متكثر و متنوع گرديده‌اند، طوري كه هر شكل از حيات بشري، رويكرد خاص خود را نسبت به امر الهي ارائه كرده است. اين تكثر، امري اعتباري نيست كه بتوان در جايي بيرون از قراردادهاي بشري آن را حل و فصل كرد؛ بلكه بايد آن را امري واقعي به شمار آورد كه از زمان‌هاي گذشته نيز مورد توجه بوده است، اما آنچه باعث تمايز دوره جديد با گذشته شده، ابهام‌ها و پرسش‌هايي است كه موجب پديدآمدن مسائل تازه‌اي در الهيات و فلسفه‌‌ي دين شده است. آنچه اكنون محل سؤال واقع گرديده است. اصل وجود كثرت اديان نيست، بلكه تبيين علت كثرت آن‌هاست. به عبارتي سئوال از ربط و نسبت اديان با حقانيت آن‌هاست. اين‌كه آيا همه‌ي اديان بر حق‌اند يا فقط يك دين حق وجود دارد؟ پلوراليزم يا كثرت‌گرايي از يک سو و اعتقاد به وحدت متعالي اديان از سويي ديگر از پاسخ‌هاي ممكني است كه در برابر اين پرسش‌ها ارائه شده است.
سعي ما در اين رساله بر اين است که با تبيين دو نظريه و بررسي مباني و نتايج آنها از منظر سروش و نصر به مقايسه دو ديدگاه بپردازيم.
درفصل دوم اين رساله: در ابتدا با بررسي پلوراليزم و خاستگاه آن به معناشناسي پلوراليزم ديني و بررسي پيشينه وخاستگاه آن مي‌پردازيم. سعي ما بر اين است که در اين قسمت از پژوهش به بررسي عوامل و خاستگاه‌هاي پلوراليزم ديني در سه بخش: زمينه‌ها وعوامل فلسفي، زمينه‌ها و عوامل معرفتي و زمينه‌هاي سياسي، فرهنگي و اجتماعي بپردازيم.
در بخش بعد در اين فصل به سراغ تبيين نظريه از ديدگاه سروش مي‌رويم. در واقع پلوراليزم، تبيين‌كننده‌ي تنوعي است كه در حوزه‌هاي گوناگون معرفتي و وجودي مشاهده مي‌شود و به همين دليل نيز گستره‌ي وسيعي را پوشش مي‌دهد، ولي آنچه در اين رساله مد‌نظر ماست، وجه ديني پلوراليزم، يا پلوراليزم ديني است.
در جامعه‌ي ديني ما عبدالكريم دباغ(سروش) پدرخوانده روشنفكري ايران ناميده مي‌شود و محور اصلي نظريات او قبض و بسط است كه اين نظريه مكانيزم‌هاي تغيير فهم ديني است و اثر نتيجه‌گيري‌هاي وي در قبض و بسط، نظريه‌ي ديگري همچون پلوراليزم ديني و صراط‌هاي مستقيم است. او که از مهم ترين مروّجان پلوراليزم ديني در ايران است. سعي دارد تا با تقدس‌زدايي از گزاره‌هاي ديني و نظام اخلاقي – سياسي برآمده از آن، روايتي انسان‌گرايانه از دين و سياست عرضه كند. روايتي كه به گمان وي قادر است نقش ظاهراً فراموش شده‌ي انسان زميني را در به دست‌گرفتن سرنوشت خويش بار ديگر احياء و تقويت كند.
سروش در بسط ديدگاه‌هايش از انديشه‌هايي بهره مي‌گيرد كه تقريباً منشأ آن‌ها را مي توان در غرب جستجو كرد. پس از گذري کوتاه بر نظريات دکتر سروش و بررسي نظرياتش درباره‌ي دين و معرفت ديني به تبيين نظريه تکثرگرايي وي مي پردازيم. وي نظريه‌ي خود را بر ده مبنا بنا مي‌کند و معتقد است که كثرت‌گرايي ديني نظريه‌اي است معرفت‌شناسانه و دين‌شناسانه در باب حق‌بودن اديان و محق‌بودن دينداران و اين كثرت نازدودني و نارفتني است و حادثه‌اي طبيعي و مقتضاي ادراك آدميان است.
پس از تبيين نظريه‌ تکثرگرايي وي به بررسي مباني فلسفي نظريه‌اش مي پردازيم، ابتدا به بررسي ديدگاه کانت در زمينه تفکيک نومن از فنومن و تأثير آن بر نظريه کثرت‌گرايي پرداخته مي شود سپس به نقش مؤثر هرمنوتيک گادامر و اهميت متن و تفسير متون مي‌پردازيم. بعد از آن پرسپکتويسم نيچه و تأثير پيش‌فرض‌ها در برخورد با دين به عنوان يکي از مباني نظريه مطرح مي‌شود. بازي‌هاي زباني ويتگنشتاين يکي ديگر از مباني است که براساس آن زبان پيکره‌اي از بازي‌هاي زباني مختلف است. سروش نظريه بازي‌هاي زباني را در قالب دين مي‌آورد و در تبيين نظريه‌اش از آن بهره مي‌برد.
تجربه‌گرايي ديني و ديدگاه عرفا آخرين مبناي فکري سروش در تبيين نظريه‌اش مي‌باشد، که براساس آن تجربه ديني را گوهر هر دين مي‌داند و از نظر او امر مشترک خدامحوري است و باورها و اعمال گوناگون در اديان تنها شيوه‌هايي براي رسيدن به اين امر واحد مشترک هستند.
در فصل سوم اين رساله: به بررسي نظريه وحدت متعالي اديان دکتر نصر پرداخته مي‌شود.
آغاز اين فصل با عنوان سنت‌گرايي و خاستگاه آن، ابتدا به معنا شناسي واژه سنت در فرهنگ‌ها و در معناي لغوي و عرفي آن و سپس چيستي سنت در نظر عالمان سنت‌گرا مي‌پردازد.
سپس به بررسي پيشينه و خاستگاه پلوراليزم پرداخته شده است. البته بايد گفت که سابقه تاريخي سنت‌گرايي به عنوان رويکردي آگاهانه در مقابل انسان متجدد با مساعي رنه‌گنون، عالم و حکيم و عارف فرانسوي و آناندا کنتيش کوماراسوامي، عالم، هنرشناس و حکيم سيلاني و فريتهوف شوان که بزرگ‌ترين شارح و مفسر سنت است، هويت و موجوديت مستقلي يافت و انديشمندان بسياري را از جمله حسين نصر به خود جلب کرد.
بر همين اساس به طور اجمالي به نقش اين سه انديشمند در شکل‌گيري اين جريان پرداخته‌ايم و پس از اين نگاهي اجمالي به زندگي و انديشه‌هاي سيدحسين نصر به عنوان نظريه‌پرداز وحدت متعالي اديان داريم.
در بخش بعد به بررسي نظريه‌ي وحدت متعالي اديان مي‌پردازيم، اما از آن‌جا که دين و سنت دو معناي گره خورده با هم در مکتب سنت‌گرايان هستند بايد به بررسي اين دو مورد در سنت‌گرايي پرداخت. پس از اين نظريه وحدت متعالي اديان را مطرح کرده و سپس به تبيين ادلّه آن از ديدگاه نصر مي‌پردازيم.
سپس در اين فصل به مباني نظريه وحدت متعالي اديان مي‌پردازيم. مباني نظريه وحدت متعالي اديان به دو بخش تقسيم مي شود: ?- مباني نظري و عرفاني نظريه ?- مباني فلسفي آن.
بخش اول که شامل: ?- فلسفه سنت‌گرايان مي‌باشد که حكمت خالده را به عنوان يکي از مباني اصلي و تشريح‌کننده منظومه فکري سنت‌گرايان معرفي مي‌کند. از جمله ويژگي‌هاي حكمت خالده، كاركرد فهم اديان مختلف است. رويكرد حكمت جاويد به دين‌پژوهي، همان رويكرد سنتي است و اصلي كه تمام سنت‌گرايان بر آن اتفاق‌نظر دارند، اصل راست ديني است كه مراتب ظاهر و باطن دين را در بر مي‌گيرد. نصر به عنوان چهره‌اي شاخص در اين جريان، باور دارد كه حكمت جاويد مي‌تواند كليد فهم كامل و تمام عياري هم براي دين و همه براي اديان و نيز پيچيدگي‌ها و رمز و رازهاي يك دين واحد، اهميت و ارزش كثرت اديان و روابط متقابلشان به دست دهد.
?- در قسمت بعدي در همين بخش به بررسي مباني عرفاني نظريه پرداختيم. ابتدا به معرفي عرفان و تقسيم آن به دو بخش نظري و عملي مي‌پردازيم و سپس تأثير آن به عنوان يکي از مباني نظريه وحدت متعالي اديان بيان شده است. براي تبيين اين بخش لازم است ابتدا به ابن‌عربي و نظريه وحدت وجود نظري داشته باشيم، اما بعد از آن به بررسي انديشه‌هاي وحدت‌گرايانه‌ي ابن‌عربي و ديدگاه او درباره‌ي اسماء الهي و ظهور اديان در انديشه‌اش پرداخته، در نهايت نيز نظر وي را در خصوص نظريه‌ي وحدت متعالي اديان بيان مي‌کنيم.
از آنجا که بعد از ابن‌عربي، مولوي از تأثيرگذارترين عارفان بر نظريه‌ي وحدت متعالي اديان نصر به شمار مي رود، ادامه‌ي بحث به بيان ديدگاه‌هاي وي اختصاص مي‌يابد.
پس از اين به بخش دوم؛ يعني بررسي مباني فلسفي نظريه‌ي وحدت متعالي اديان پرداخته‌ايم به شکلي که در ابتدا ويژگي‌هاي فلسفه اسلامي را از نگاه سنت‌گرايان مورد توجه قرار مي‌دهيم و سپس به تأثيرپذيري نصر از حکمت متعاليه نگاهي داريم به شکلي که تأثير?- اصول مابعدالطبيعي، ?- تشکيک در وجود و ?- وحدت متعالي وجود در حکمت متعاليه را برنظريه‌ي نصر مورد بررسي قرار مي‌دهيم.
پس از ملاصدرا شيخ اشراق يکي از فيلسوفان تأثيرگذار بر نصر است. تصوير جديد شيخ اشراق از عقل و حدود آن و پي‌ريزي حکمت اشراق بر پايه آن يکي از مطالب مورد توجه نصر است. از ديگر مسائل مهم، نورالانوار و مباحث وجود در فلسفه اشراق است که در ارائه نظريه وحدت متعالي اديان تأثيرگذار بوده است که در اين قسمت به آن پرداخته‌ايم.
و اما در فصل چهارم به مقايسه و بررسي اختلاف و اشتراک ديدگاه‌ها پرداخته‌ايم. در اين فصل در ابتدا به شکل مقدماتي مسئله دين و جهاني‌شدن را بيان و سپس به طور اجمالي دو نظريه را بررسي مي‌کنيم آنگاه به بررسي مقايسه‌اي آنها در موضوعات تأثيرگذار درشکل‌گيري نظريه کثرت‌گرايي و وحدت متعالي اديان مي‌پردازيم.
ابتدا ديدگاه هر دو نظريه‌پرداز را درباره‌ي حقيقت مطلق مورد نظر قرار مي‌دهيم و با عنوان حقيقت مطلق؛ عدم شناخت حقيقت مطلق، محدوديت انساني يا نامحدودبودن حقيقت مطلق به بررسي‌اي مقايسه‌اي مي‌پردازيم سپس به بررسي دين و مسئله تکثر اديان در افکار نصر و سروش و مواجهه ايشان با اين پديده مي‌پردازيم به طوري که يکي آن را پلوراليزم و ديگري آن را دين جاويد مي‌نامد.
در گام بعد ويژگي و خصوصيات اديان متکثر را از ديدگاه سروش و نصر بررسي مي‌کنيم به طوري که يکي آن را بشري‌بودن و ديگري آن را وحياني‌بودن معرفي مي‌کند. در سايه‌ي همين ديدگاه‌ها درباره‌ي حقيقت مطلق، مسئله تکثر اديان و خصوصيات اديان متکثر است که نظريات ايشان شکل مي‌گيرد. و در پايان به بررسي وجوه مشترک و وجوه مورد اختلاف ايشان در بررسي اين دو نظريه مي‌پردازيم.
از آنچه بيان شد به اين نتيجه مي‌توان رسيد که تفاوت ديدگاه اين دو در باب شناخت حقيقت مطلق و نگاه به دين و تکثر اديان و تفاوت ديدگاهي به ويژگي‌هاي يک دين با توجه به پشتوانه‌ي فکري و معرفتي در هر يک، وجود دو نظريه متفاوت را در باب تکثر اديان پيش مي‌کشد. در واقع بايد گفت اين دو نظر پاسخي است به جريان رو به رشد مدرنيته که يکي آن را مي‌پذيرد و از آن بهره مي‌برد و ديگري آن را بحراني براي از بين‌رفتن معنويت بشري مي‌داند و با آن مقابله مي‌کند. اگرچه به دشواري مي‌توان وجوه مشترکي را در ميان آن‌ها يافت، اما بايد گفت که بزرگ‌ترين وجه مشترک در بين اين دو متفکر، دغدغه فکري ايشان براي اثبات حقانيت اديان و رستگاري پيروان آن‌هاست. به طوري که به بيان نظريه ي پلوراليزم و وحدت متعالي اديان منجر شده است. بايد گفت که در پاسخ به اين دغدغه فکري اگرچه هدف آن‌ها پذيرفتن و احترام به ديگر اديان است اما سروش نگاهي انساني و نصر نگاهي الهي به کثرت اديان دارد.

فصل دوم: بررسي نظريه کثرت‌گرايي دکتر سروش

?- ?- پلوراليزم و خاستگاه آن
?- ?-?- معناشناسي پلوراليزم ديني
واژه پلوراليزم(Pluralism) و مشتقّات آن در لغت به معاني زير به کار رفته است:
?) پلوراليزم به معناي “تکثر و چندگانگي، آيين کثرت، کثرت‌گرايي، چندگرايي تعدد مقام و شغل”4
و در اصطلاح داراي معنا و مفهوم متفاوتي مي‌باشد، به طوري که در رشته‌هاي مختلف معناي خاص خود را دارد. برخي از انواع پلوراليزم عبارت است از: پلوراليزم فلسفي، اخلاقي، فرهنگي، ديني، سياسي، اجتماعي و معرفتي.
فرهنگ آکسفورد پلوراليزم را به عبارت زير تفسير نموده است:
?) “زندگي در جامعه‌اي که از گروه‌هاي نژادي مختلف تشکيل يافته يا گروه‌هايي که داراي زندگي سياسي – ديني مختلف باشند.
?) پذيرش اين اصل که گروه‌هاي مختلف يادشده مي‌توانند در يک جامعه به صورت صلح‌آميز زندگي کنند”.5
برخي در معني پلوراليزم مي‌گويند: “مراد از پلوراليزم به طور کلي هر نظريه‌اي است که در آن اصل و ريشه‌ي امور يا عدد چيزها يا نوع آن‌ها بيش از يکي دانسته شود و پلوراليست کسي است که کثرت يا چندگانگي را اصل قرار دهد (در مقابل وحدت و يگانگي) از اين رو مي‌توان او را کثرت‌گرا يا “چندگانه‌گرا” خواند”.6
اما در تعريفي ديگر مي‌توان گفت که پلوراليزم عبارت است از: “گرايش به تعدد و پذيرش اصل کثرت در جامعه به طوري که گروه‌هاي مختلف سياسي، فرهنگي، مذهبي و قومي مي‌توانند در يک جامعه به طور صلح‌آميز با يکديگر زندگي کنند. واژه پلوراليزم برگرفته از فرهنگ غربي است و ابتدا در سنن کليسايي مطرح بود و در مورد شخصي که داراي چند منصب بود به کار مي رفت”.7
اما امروزه پلوراليزم معناي ديگري پيدا کرده است و تفسير پلوراليست‌ها متفاوت با معناي لغوي آن است. به طوري که در اين معني پلوراليزم به مکتبي (فکري، ديني، فرهنگي و…) گفته مي شود که حقيقت، نجات و رستگاري را در يک تفکر، دين، فرهنگ و… منحصر نمي داند، بلکه همه‌ي اين مؤلفه‌ها را مشترک بين همه مکاتب مي‌داند. به نحوي که در همه آن‌ها چه به صورت برابر و چه به صورت نابرابر توزيع شده است و اين پلوراليزم، پلوراليزم ديني است.
بنابراين “هيچ فرهنگ و انديشه و ديني بر ساير فرهنگ‌ها و انديشه‌ها و اديان برتري ندارد و پيروان هر آييني در صراط مستقيم هستند و همه آن‌ها از نجات و رستگاري برخوردارند”.8
در مجموع مي‌توان گفت نظريه پلوراليزم ديني نظريه‌اي است در باب حق بودن اديان و محق‌بودن دينداران و مدعي است که کثرتي که در عالم دينداري پديد آمده است حادثه‌اي طبيعي و نازدودني است و همه اديان و پيروانشان را داراي حق مي‌داند و غايت آن اثبات حقانيت براي همه‌ي اديان و فرق است.
بنا به نظر متفکران غرب کثرت‌گرايي ديني بر آن است که ثابت کند اديان گوناگون همگي مي‌توانند باعث رستگاري يا کمال نفس پيروان خود شوند.
“به رغم اين واقعيت که اديان، دعاوي متناقضي نسبت به حق، نجات، درست يا نادرست و يا بايد و نبايدها، تاريخ و بشر دارند کثرت‌گرايان ديني مدعي‌اند که همه‌ي اين اقوال مي‌توانند نسبت به جهان‌بيني‌هايي که خاستگاه آن اقوال هستند صحيح باشند.”9
و از آنجا که هر مکتبي قرائت خاصي از پلوراليزم ديني دارد نمي‌توان براي اين موضوع يک تعريف جامع و مانعي بيان نمود، اما معناي شايع و رايج امروزي از پلوراليزم ديني اين است که حق مطلق، نجات و رستگاري را در يک دين و مذهب و پيروي از يک شريعت منحصر ندانيم، بلکه



قیمت: تومان


پاسخ دهید